پژوهشنامه مطالعات نسخ خطی

پژوهشنامه مطالعات نسخ خطی

نویافته هایی از حیات عرفانی، ادبی و هنری عبدالرحیم خلوتی

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
رمضانعلی ایزانلو 1
علی‌اشرف امامی 2
1 مدیر گروه ادیان و مذاهب بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی
2 دانشیار گروه ادیان و عرفان تطبیقی دانشگاه فردوسی مشهد
10.30481/jms.2025.553142.1085
چکیده
عبدالرحیم خلوتی(متوفی 859 ق- تبریز)، از عرفا، شعرا و خوشنویسان برجسته اما گمنام قرن نهم هجری به شمار می‌رود. از آن روی گمنام که درباره زندگی‌نامه، آثار و شخصیت عرفانی، ادبی و هنری ایشان تا کنون کار جامع و مفصلی انجام نشده است. هر چند جسته و گریخته در لابلای برخی از منابع کهن، اشاره‌ای گذرا به این شخصیت شده است. از این رو در این نوشتار سعی و جهد بر این است که این عارف ناشناخته را از خلوت به جلوت آوریم و با بررسی منابع دست اول ، فهارس نسخ خطی، پایگاه‌های برخط نسخه‌شناسی و مطالعه و تورق آثار خطی عبدالرحیم خلوتی، ضمن شناسایی منابع و ماخذ نویافته، ناگفته‌های از زندگی، آثار و اندیشه‌های عرفانی، ادبی و هنری این شارح مکتب ابن عربی برای خوانندگان باز گو کرد. ادعای اصلی مقاله این است که با بررسی منابع تازه‌تر ونویافته، اطلاعات به‌روز، جامع‌ و دقیق از این شخصیت تاثیرگذار عرضه کند و چند برگی بر یافته‌های گذشتگان بیفزاید و پرتوی بر برخی نکات مبهم و اصلاح برخی از پندارها بپردازد. تاثیر پذیری عبدالرحیم خلوتی از اندیشه های ابن عربی و حروفیه، تمایلات شیعی، شناسایی آثار خطی و ترسیم جایگاه ادبی و هنری او از جمله این نوآوری‌ها می‌باشد. در این مقاله نخست به معرفی منابع و مآخذ تازه یافته پرداخته می‌شود و سپس داده‌ها و اطلاعات نویافته از این منابع به عنوان نتایج و دستاوردهای این نوشتار در سه عرصه عرفان، شعر و خوشنویسی آمده است.
کلیدواژه‌ها
عبدالرحیم خلوتی
نسخ خطی
عارف
شاعر
خوشنویس

عنوان مقاله English

New discoveries from the mystical, literary, and artistic life of Abdolrahim Khalvati

نویسندگان English

ramazanali izanloo 1
Ali Ashraf Emami 2
1 Director of the Department of Religions of Islamic Research Foundation Astan Quds Razavi
2 Associate Professor, Department of Comparative Religions and Mysticism, Ferdowsi University of Mashhad
چکیده English

Abdolrahim Khalwati (died 859 AH - Tabriz) is considered one of the prominent but unknown mystics, poets and calligraphers of the 9th century AH. Unknown because no comprehensive and detailed work has been done on his biography, works and mystical, literary and artistic personality. Although a brief reference to this personality has been made in the midst of some ancient sources. Therefore, this article attempts to bring this unknown mystic out of obscurity and, by examining primary sources, manuscript indexes, online manuscript databases and studying and browsing the handwritten works of Abdolrahim Khalwati, while identifying newly discovered sources and sources, it has revealed untold facts about the life, mystical, literary and artistic works and thoughts of this commentator of the school of Ibn Arabi for the readers. The main claim of the article is to present up-to-date, comprehensive and accurate information about this influential figure by examining newer and newly discovered sources, and to add a few pages to the findings of the past, shed light on some obscure points and correct some assumptions. Abdul Rahim Khalwati's influence on the thoughts of Ibn Arabi and the Hurufiya, Shiite tendencies, identification of calligraphy works and delineation of his literary and artistic position are among these innovations. In this article, the newly discovered sources and references are first introduced, and then the newly discovered data and information from these sources are presented as the results and achievements of this article in the three areas of mysticism, poetry and calligraphy.

کلیدواژه‌ها English

Abdolrahim Khalwati
manuscript
mystic
poet
calligrapher
ابن کربلایی، حسین. (1349). روضات‌ الجنان‌ و جنات‌ الجنان‌. به‌ تصحیح‌ جعفر سلطان‌ القرائی. تهران: بنگاه‌ ترجمه‌ و نشر کتاب‌.
احمد قمی. (1352). گلستان هنر. به تصحیح و اهتمام احمد سهیلی خوانساری. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
آژند، یعقوب. (1369). حروفیه در تاریخ. تهران: نشر نی.
افشار، ایرج و محمدتقی دانش‌پژوه. (1344). نشریۀ نسخه­های خطی کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران. دفتر 4. تهران: دانشگاه تهران.
آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن. بی تا. الذریعة إلی تصانیف الشیعة. بیروت : دار الاضواء.
آملی، سیدحیدر. (1367). المقدمات من کتاب نص النصوص فی شرح فصوص الحکم. تصحیح هنری کربین و عثمان اسماعیل یحیی. تهران: انتشارات توس.
اوبن‌، ژان‌. (1361). مجموعه‌ در ترجمۀ احوال‌ شاه‌ نعمت‌الله‌ ولی‌کرمانی. تهران: انجمن‌ ایرانشناسی فرانسه‌.
 بیانی، مهدی.(1385). احوال و آثار خوشنویسان. ج 4. به کوشش حسین محبوبی اردکانی. تهران: دانشگاه تهران.
تربیت، محمدعلی. (1314). دانشمندان آذربایجان. تهران: مجلس.
حشری، محمدامین. (1371). روضۀ اطهار. به کوشش عزیز دولت‌آبادی. تبریز: ستوده.
خلوتی، عبدالرحیم. (825 ق). الدقایق فی معرفة الحقایق. کتابخانۀ ملی. شمارۀ بازیابی ۵-۳۲۲۳۷.
دانش‌پژوه، محمدتقی. (1364). فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران. جلد 17. تهران: دانشگاه تهران.
درایتی، مصطفی. (1386). فهرستوارۀ دستنوشت‌های ایران. ج11. تهران: کتابخانۀ مجلس.
دغیم، محمود. (2016 م/ 1347 ق). فهرس المخطوطات العربیه و الترکیه و الفارسیه فی مکتبة راغب پاشا. جده: موسسه السقیفه العلمیه.
دولت‌آبادی، عزیز. (1377). سخنوران آذربایجان. تبریز: ستوده.
سبحانی، توفیق. (1373). فهرست نسخه­های خطی فارسی کتابخانه­های ترکیه. تهران:مرکز نشر دانشگاهی.
سجادی، ضیاء الدین. (1336). کوی سرخاب تبریز و مقبرة الشعراء. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
سخاوی، محمد بن عبدالرحمن. بی تا. الضوء اللامع لأهل القرن التاسع. بیروت : دار مکتبة الحیاه.
شمس مشرقی، محمد. (1382). دیوان شمس مشرقی. تحقیق ابوطالب میرعابدینی، تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران.
شمس مغربی، محمد شیرین بن عزالدین. (1358). دیوان کامل شمس مغربی: شامل غزلیات، ترجیعات، رباعیات ، فهلویات. تحقیق ابوطالب میرعابدینی. تهران: زوار.
قاسمی، مسعود. (1394). صحیفۀ سجادیه با ترجمه‌ ای کهن به فارسی (نسخه برگردان دستنویس شمارۀ ۴۳۴ کتابخانۀ میرزا محمد کاظمینی یزد(. تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
صفا، ذبیح الله. (1378). تاریخ ادبیات در ایران و در قلمرو زبان پارسی. تهران: فردوس.
طاش‌کوپری‌زاده، احمد. (1405 ق). الشقائق النعمانیة. به کوشش احمد صبحی فرات، استانبول.
طرزمی، سعید و عبدالله طلوعی آذر. (1399). «بررسی نمونه­های فهلویات در شعر شاعران تبریز». آینۀ میراث، دوره 18، پاییز و زمستان 1399، صص 311-331.
عسقلانی، ابن حجر. (1392 ق). ابناء الغمر بانباء العمر. حیدر آباد دکن.
قصه‌خوان، قطب الدین محمد. (1394). دیباچۀ قطب الدین محمد قصه‌خوان بر مرقّع شاه طهماسب. مشهد: موسسۀ آفرینش‌های هنری آستان قدس رضوی.
قیصری، محمدداوود. (1375). شرح فصوص الحکم. به کوشش جلال الدین آشتیانی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
کاشفی، علی. (1356 ش). رشحات عین الحیات. به کوشش علی‌اصغر معینیان. تهران: بنیاد نیکوکاری نوریانی.
‌کیا، محمدصادق. (1330). واژه‌نامه گرگانی. تهران: دانشگاه تهران.
گولپینارلی، عبدالباقی. (1374). فهرست متون حروفیه. ترجمۀ ه. سبحانی، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
لوئیسون، لئونارد. (1368). «مشرقی تبریزی». فصلنامۀ صوفی. شمارۀ 5. زمستان 1368. صص  30-36.
مجمع الشعراء. کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی. شمارۀ بازیابی 530.
مستوفی، حمدالله. (1381). نزهةالقلوب (مقاله سوم). به کوشش محمد دبیرسیاقی، قزوین: حدیث امروز.
مشکور، محمدجواد. (1352). تاریخ تبریز تا پایان قرن نهم هجری. تهران: انجمن آثار ملی.
معصومی، محمدرضا و همکاران. ( 1402). «معرفی و بررسی نسخ خطی شرح خلوتی تبریزی بر مقدمۀ شرح قیصری». پژوهش‌های نسخه­شناسی و تصحیح متون. دورۀ 2، صص 167- 199.
منزوی، احمد. (1348).  فهرست نسخه‌های خطی فارسی. تهران: موسسه فرهنگی منطقه‌ئی.
موحد، صمد. (1390). سیری در تصوف آذربایجان. تهران: انتشارات طهوری.
نفیسی، سعید. (1344). تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی تا پایان قرن دهم. تهران: فروغی.
دانش‌پژوه، محمدتقی و عبداللّه انوار. بی تا. فهرست کتاب‌های خطی کتابخانه مجلس سنا. ج 1.
خلوتی، عبدالرحیم. (1125 ق). شرح النصوص مفتاح الفصوص. کتابخانه راغب پاشا. شمارۀ بازیابی 699.
دانش‌پژوه، محمدتقی. (1348). فهرست میکروفیلم های کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران. ج 1. تهران: دانشگاه تهران.
خلوتی، عبدالرحیم. (بی تا). دقائق در معرفت حقایق.کتابخانۀ مرکزی آستان قدس رضوى. ‌شمارۀ بازیابی 860.
آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن. (1373). مصنفات شیعه. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
وزین، محمد و دیگران. (1390). معجم المخلوطات النجفیة. تهران: وزارت امور خارجه.
ولایی، مهدی. (1325).فهرست کتب خطی کتابخانۀ مرکزی آستان قدس رضوی. مشهد: چاپخانۀ طوس.
 
پژوهشنامه مطالعات نسخ خطی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 18 بهمن 1404