https://manuscripts.aqr-libjournal.ir/ پژوهشنامه مطالعات نسخ خطی fa daily 1 Sun, 21 Jan 2024 00:00:00 +0330 Sun, 21 Jan 2024 00:00:00 +0330 https://manuscripts.aqr-libjournal.ir/article_240175.html هدف: هدف از این نوشتار، بررسی و ارزیابی تقریظ های موجود در نسخه های چاپ سنگی و سربی قدیم موجود در مخزن چاپ سنگی و سربی کمیاب کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی از دیدگاه کتابشناسی و فهرست نویسی می باشد. بدین منظور تقریظ های چاپ شده در کتابهای چاپ سنگی و سربی قدیمی منتشر شده بین سالهای 1245 تا 1330 هجری قمری با در نظر گرفتن محتوای نسخه ها در 6 مقوله موضوعی شامل اسلام و ائمه معصومین، ادبیات، فقه و اصول، فلسفه و عرفان، اخلاق اسلامی و تاریخ، مورد مطالعه و بررسی قرار گرفتند. جامعه مورد بررسی این پژوهش شامل 250 نسخه دارای تقریظ در موضوعات مختلف بودند که از میان آنها 94 تقریظ انتخاب شدند.روش/ رویکرد پژوهش: با روش توصیفی و استفاده از تکنیک تحلیل محتوا تقریظ های تعداد 94 نسخه چاپ سنگی و سربی مورد بررسی قرار گرفت و داده های مورد نیاز با استفاده از چک لیست هایی که بدین منظور طراحی شده بود گردآوری شد. یافته ها: مشخص شد وجود تقریظ به عنوان بخشی از نسخه می تواند منبع اطلاعات مفیدی برای فهرست نویس باشد، به خصوص در نسخه های ناقص و بدون صفحه عنوان، اهمیت آن دو چندان می شود.نتیجه: شایسته است فهرست نویسان کتب چاپ سنگی و سربی قدیمی تقریظات نسخه ها را به عنوان یکی از منابع اطلاعات همچون صفحه عنوان، فهرست مطالب، و اما بعد... ، انجامه، ترقیمه، و ... در نظر گرفته و از اطلاعات کتابشناسی موجود در تقریظات غافل نشوند. https://manuscripts.aqr-libjournal.ir/article_240190.html هدف: در این پژوهش ساختار سیاهه نویسی و فهرستنویسی نسخه های خطی آستان قدس رضوی بر اساس اسناد و مدارک باقیمانده از دوره صفوی تا قاجار بررسی می گردد. هدف از انجام آن شناسایی عناصر و اصول فهرستنویسی و طبقه بندی نسخ خطی آستان قدس رضوی است. اهمیت این تحقیق بدلیل مستند بودن تاریخ فهرستنویسی آستان در اسناد و مدارک و کتابهای موجود در مرکز نسخ خطی می باشد.این پژوهش از نوع مطالعات کتابخانه ای و اسنادی است. جامعه آماری شامل تعداد 17 عنوان فهرست است که 6 فهرست مربوط به دوره صفویه، 5 فهرست مربوط به دوره افشاریه و 6 فهرست مربوط به دوره قاجاریه است که مورد بررسی قرار گرفت که از این تعداد، 11 فهرست در این پژوهش با توجه به کمیت و کیفیت فهرستنویسی بررسی و معرفی می گردد. در ابتدا محتوای طومارها و کتابچه های فهرست نسخه های خطی قدیمی و اسناد آستان قدس رضوی مورد بررسی قرار گرفت .یافته های پژوهش در بررسی تطبیقی اطلاعات طومارها و کتابچه های فهرستنویسی نشان می دهد که عناصر نسخه شناسی در فهرستهای هر دوره از لحاظ کمیت و کیفیت با یکدیگر شباهتها و تفاوتهایی دارند. فهرستهای دوره قاجار کامل تر از دوره های پیشین و از لحاظ مشخصات نسخه شناسی دارای نظم بهتری هستند و طبقه بندی موضوعی در فهرستها به چشم می خورد. https://manuscripts.aqr-libjournal.ir/article_240144.html هدف: شناسایی و معرفی متون مراثی ائمه‌اطهار(ع)، ازجمله موضوعاتِ سترگ فرهنگی محسوب میشود که در دوره معاصر از سویی موجبِ مددرسانی به جریان هویت‌یابی در میان اقشار گوناگون جامعه و از سوی دیگر، زمینه‌سازِ تحقیقات نوین در این خصوص میگردد. مبنی بر این نگرش، پس از بررسی آثار مراثی موجود در کتابخانه‌ها و مراکز آرشیوی، ازجمله آثار ارزشمند در این زمینه تحت عنوانِ ماتمکده، اثر قربان بن رمضان بادشتی رودباری قزوینی (بیدل)، ادیب و شاعر برجسته دورۀ قاجار شناسایی شد. هدف از پژوهش حاضر بررسی خط سیر تولید متن نهایی ماتمکده و متعاقبا واکاوی درون‌مایه این اثر است.روش/ رویکرد پژوهش: پژوهش حاضر با تکیه بر روش توصیفی-تحلیلی و مبنی بر رویکرد کیفی نگارش یافته و در این بین مراجعه به مراکز آرشیوی و مشاهده مستقیم و در مواردی نسخۀ دیجیتال، در کانون بررسی قرار داشته است.یافته‌ها و نتایج: مبنی بر یافته‌ها، ماتمکده که سرایش اولیه آن به‌احتمال فراوان بین 1254 الی 1255ق پایان یافت، در گام نخست طی یک دهه به‌صورت خطی و سپس با ورود چاپ سنگی به ایران (1249ق)، متن‌نهایی و کامل آن در شمارگان گسترده و به صورت مصور برای نخستین‌بار در 1266ق منتشر شد.. . . . . . . . . . https://manuscripts.aqr-libjournal.ir/article_240308.html گل نماد زیبایی است و جلدهای لاکی بسترهای مناسبی برای نمایش این زیبایی فراهم می‌آورند. در این پژوهش گونه‌های گل‌های نقاشی شده در جلدهای لاکی گل و مرغ دوره صفوی تا قاجار با استناد به تصاویر جلد قرآن‌های خطی موجود در مخزن نفایس کتابخانه آستان قدس رضوی مورد تحلیل واقع‌شده است هدف این پژوهش شناسایی و معرفی انواع گل‌هایی است که هنرمندان در نقاشی جلدهای لاکی آن‌ها را بکار برده‌اند. درزمینه گونه شناسی گل‌ها در نقاشی‌های لاکی تاکنون کار پژوهشی انجام‌نشده و تحلیل آثار باقی‌مانده از قدما تنها منابع موردپژوهش ما هستند. پژوهش پیش رو با مشاهده 700 تصویر از آثار گل و مرغ و گل‌وبوته، بر روی جلدهای لاکی نسخه‌های خطی قرآن و تطبیق با نمونه موجود در طبیعت با رویکرد توصیفی – تحلیلی انجام‌شده است. برآیند پژوهش نشان می‌دهد گونه‌های خاصی از گل‌وبوته‌ها در آثار توسط نقاشان از دوره صفوی تا قاجار بکار گرفته و طراحی‌شده‌اند. درنتیجه 26 گونه گل(سوری، نسترن، بداغ، فندوق، زنبق، جعفری، میخک، قرنفل، لاله، شقایق،خشخاش،سنبل،رعنا زیبا، همیشه‌بهار، توسک، پامچال، شکوفه، بابونه،گندم، مریم، سوسن سفید، بنفشه، یاس بنفش، مینا،رزسفیدو نرگس) بکار رفته در جلدهای لاکی قرآن‌های خطی کتابخانه آستان قدس رضوی، شناسایی و گل‌ها بر اساس اندازه به گل‌های درشت، متوسط و ریز و برگ‌ها به لحاظ شکل به چناری، ساده، کنگره‌ای، خنجری و شمشیری و گلبرگ‌ها در دو گروه کم‌برگ و پربرگ دسته‌بندی شدند. https://manuscripts.aqr-libjournal.ir/article_240191.html ظهیر فاریابی، از برجسته‌ترین شاعران قرن ششم هجری، موضوع اصلی این پژوهش است. این مقاله به بررسی تطبیقی دیوان چاپی او به تصحیح امیر حسن یزدگردی با نسخۀ خطی شمارۀ ۱۱۹۷۷ کتابخانۀ آستان قدس رضوی می‌پردازد. اهمیت این نسخه در آن است که شواهد درون‌متنی نشان می‌دهد کتابت آن در زمان حیات شاعر صورت گرفته و همین امر آن را به منبعی بی‌نظیر و معتبر برای شعر او تبدیل می‌کند.این پژوهش با رویکردی «توصیفی-تحلیلی»، ضمن ارائۀ ویژگی‌های نسخه‌شناسانۀ این دیوان کهن، به بررسی تفاوت‌های واژگانی، تحریف‌ها و کاستی‌های موجود در دیوان چاپی می‌پردازد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که نسخۀ خطی به دلیل قدمت، امانت‌داری در کتابت و دست‌نخوردگی متن، بر دیگر نسخ موجود در جهان برتری دارد. در مقایسه با دیوان چاپی، این نسخه حاوی واژگانی صحیح‌تر، دقیق‌تر و گاه منحصربه‌فرد است که اعتبار آن با تطبیق با کتب معتبری چون «لباب الالباب» و «نزهة المجالس» بیش از پیش آشکار می‌شود.تحقیق حاضر مشخص می‌کند که چاپ‌های متعدد دیوان ظهیر، از جمله تصحیح یزدگردی، علی‌رغم رویکرد علمی، به دلیل انتخاب نه‌چندان دقیق «نسخۀ اساس» و وجود اغلاط فراوان، نتوانسته‌اند نظر صاحب‌نظران را جلب کنند. در نتیجه، این پژوهش ضرورت تصحیحی منقح و جدید بر پایۀ نسخۀ اصیل و کهن ۱۱۹۷۷ را برای ارائۀ متنی دقیق و قابل اعتماد از اشعار ظهیر فاریابی به جامعۀ ادبی، امری ضروری می‌داند. این کار پاسخی است به نیاز مبرم پژوهشگران برای دسترسی به شعری پالوده از یکی از بزرگ‌ترین استادان قصیدۀ فارسی. https://manuscripts.aqr-libjournal.ir/article_240313.html با دستیابی به دست‌نویس‌های برجای مانده از آثار یک مؤلف و تنظیم و تدوین اطلاعات نسخه‌های خطی تألیفات او در قالب فهرستی شخصی، مقدمات تصحیح روشمند مجموعۀ آثار وی فراهم خواهد گشت. در این راستا، این جستار بر آن است که رهگذر نسخه‌یابی رساله‌های فارسی غیرچاپی جلال‌الدین دوانی، زمینۀ تصحیح علمی آن رسایل را فراهم نماید. در این پژوهش با استفاده از روش مطالعۀ تطبیقی فهرست نسخ خطی دست کم هزار کتابخانه‌ و تصویر چند صد دست‌نویس، نسخه‌های خطی رسایل فارسی غیرچاپی دوانی از سدۀ نهم تا چهاردهم قمری در ایران و جهان شناسایی شده‌اند. در فرایند تحقیق، مواد لازم طی دو مرحله تکمیل کننده گردآوری شده‌اند. در مرحلۀ نخست، کلیۀ داده‌های کتاب‌شناختی و نسخه‌شناختی آثار فارسی دوانی از فهارس‌ نسخ خطی کشور به کشور، شهر به شهر و کتابخانه به کتابخانه استخراج و تنظیم شدند تا مشخصات مجموعۀ آثار خطی او به دست آیند. در مرحلۀ دوم، با مراجعه به تصویر بسیاری از نسخه‌ها اطلاعات نسخه‌شناختی فهارس تکمیل یا تصحیح و با مطالعۀ نسخه‌های گوناگون ابهامات و تناقضات کتاب‌شناختی آثار رفع شدند. نتایج این نسخه‌جویی نشان می‌دهد دست کم ۶۸ دست‌نویس از هفت رسالۀ فارسی غیرچاپی دوانی در جهان وجود دارد. اگرچه پیش از این ۳۰ نسخه از ۶۸ نسخۀ دستیاب شده، در فهرستگان نسخه‌های خطی ایران (فنخا) نیز معرفی گشته‌‌‌اند، اینک با شناسایی ۳۸ نسخۀ جدید، می‌توان تصحیح علمی رسایل دوانی را بر مبنای نسخه‌شناسی تاریخی، تطبیقی و انتقادی بر عهده گرفت تا متنی ویراسته‌ در اختیار پژوهشگران قرار گیرد. https://manuscripts.aqr-libjournal.ir/article_240311.html بررسی عناصر نسخه شناسی و کتابشناسی بیاض‌های بدون تاریخ و نیز بررسی بیشترین فراوانی مربوط به محتوا ، در ساختار بیاض مورد تحقیق می باشد. روش‌ : روش این پژوهش، پیمایشی – توصیفی با تحلیل کیفی محتواست. وگستره ی موضوعی این پژوهش، نسخه های خطی بررسی ‎های بدون تاریخ و قلمرو جغرافیایی آن نسخه های موجود در کتابخانۀ ملی ایران است . روش نمونه گیری ما به شیوه سر شماری و ابزار گردآوری اطلاعات ، سیاهه وارسی ( چک لیست ) است. یافته ها : از بین تعداد 27 عدد بیاض‌های بدون تاریخ، اکثراً بدون نام مؤلف، تاریخ و دورۀ تألیف هستند. همچنین غالب موضوع و محتوای آن‌ها شامل ادعیه است. در هیچکدام از این بیاض‌ها، نام کاتب و محل کتابت ذکر نشده است و همان طور که از نامشان پیداست، بدون تاریخ کتابت می باشند. نتیجه گیری: غالب بیاض‌ها به صورت مطالب مختلف گردآوری شده از چند منبع یا صرفاً کتابت هستند .در لابلای برخی از اوراق بیاض‌ها، رساله های کمیاب یا مطالب و اشعار نغز و بسیار ارزشمند وجود دارد که در کتابهای دیگر یافته نمی‌شود . بیاض‌ها عمدتًا به صورت کتابچه‌هایی همراه شخص در سفر بوده‎اند و استفاده از جلد تیماج به دلیل انعطاف پذیری، فراوانی، ارزانی و در دسترس بودن نسبت به سایر جلد‎های چرمی بیشتر مورد استفاده قرارمی‎گرفته و به دلیل نبود محتوای چندان مهم در اکثر بیاض‌ها، بحث تزئینات در آنها مطرح نبوده است. استفاده از کاغذ فرنگی به علت در دسترس بودن این نوع کاغذ بیشتر مورد استفاده قرار گرفته است. https://manuscripts.aqr-libjournal.ir/article_240323.html عبدالرحیم خلوتی(متوفی 859 ق- تبریز)، از عرفا، شعرا و خوشنویسان برجسته اما گمنام قرن نهم هجری به شمار می‌رود. از آن روی گمنام که درباره زندگی‌نامه، آثار و شخصیت عرفانی، ادبی و هنری ایشان تا کنون کار جامع و مفصلی انجام نشده است. هر چند جسته و گریخته در لابلای برخی از منابع کهن، اشاره‌ای گذرا به این شخصیت شده است. از این رو در این نوشتار سعی و جهد بر این است که این عارف ناشناخته را از خلوت به جلوت آوریم و با بررسی منابع دست اول ، فهارس نسخ خطی، پایگاه‌های برخط نسخه‌شناسی و مطالعه و تورق آثار خطی عبدالرحیم خلوتی، ضمن شناسایی منابع و ماخذ نویافته، ناگفته‌های از زندگی، آثار و اندیشه‌های عرفانی، ادبی و هنری این شارح مکتب ابن عربی برای خوانندگان باز گو کرد. ادعای اصلی مقاله این است که با بررسی منابع تازه‌تر ونویافته، اطلاعات به‌روز، جامع‌ و دقیق از این شخصیت تاثیرگذار عرضه کند و چند برگی بر یافته‌های گذشتگان بیفزاید و پرتوی بر برخی نکات مبهم و اصلاح برخی از پندارها بپردازد. تاثیر پذیری عبدالرحیم خلوتی از اندیشه های ابن عربی و حروفیه، تمایلات شیعی، شناسایی آثار خطی و ترسیم جایگاه ادبی و هنری او از جمله این نوآوری‌ها می‌باشد. در این مقاله نخست به معرفی منابع و مآخذ تازه یافته پرداخته می‌شود و سپس داده‌ها و اطلاعات نویافته از این منابع به عنوان نتایج و دستاوردهای این نوشتار در سه عرصه عرفان، شعر و خوشنویسی آمده است. https://manuscripts.aqr-libjournal.ir/article_240309.html مصاحف قرآنی از نفایس مکتوب جهان اسلام به‌شمار می‌آیند و همواره در سنت قرائت و کتابت، محل اهتمام عالمان و هنرمندان مسلمان بوده‌اند. یکی از برجسته‌ترین این آثار، مصحف شمارة ثبت 1586 و1586/1 کتابخانه آستان قدس رضوی است که کتابت آن به امام علی بن موسی‌الرضا (علیه‌السلام) منسوب است. با این‌حال، به‌سبب مرمت‌های مکرر، جابه‌جایی اوراق و تحولات ناشی از صحافی‌های متأخر، ساختار اصیل نسخه دستخوش تغییر شده و بازشناسی دقیق ویژگی‌های آن را با دشواری‌هایی همراه ساخته است. این پژوهش کاربردی با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی، به تحلیل دقیق ساختار و شواهد نسخه‌شناختی مصحف یادشده می‌پردازد و در پی پاسخ به این پرسش اصلی است که آیا کتابت این مصحف به‌دست مبارک امام رضا(علیه‌السلام) انجام گرفته، یا محصول دوره حیات ایشان است؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مصحف در اواخر قرن دوم هجری قمری کتابت شده است. بر پایه شواهد نسخه‌شناسی، انتساب مستقیم کتابت به شخص امام رضا (علیه‌السلام) با قطعیت قابل اثبات نیست؛ با این همه، هم‌زمانی تاریخ کتابت با دوران حیات آن حضرت و وجود روایات متعدد درباره جایگاه تفسیری و قرآنی ایشان، این انتساب را در چارچوب سنت تاریخی کتابت مصاحف منسوب به ائمه اطهار (علیهم‌السلام) توجیه‌پذیر می‌سازد. در نتیجه می‌توان گفت که نقل اذکار و احادیث فراوان از امام رضا (علیه‌السلام) در حوزه معارف قرآنی، زمینه‌ی شکل‌گیری انتساب این‌گونه مصاحف را فراهم ساخته است. https://manuscripts.aqr-libjournal.ir/article_240315.html هدف پژوهش: پژوهش حاضر با توجه به اهمیت فضابندی و قاب‌بندی در هنر تذهیب، به بررسی تطبیقی این دو مؤلفه در دو دوره مکتب شیراز می‌پردازد. در این راستا، پرسش اصلی پژوهش آن است که ویژگی‌های فضابندی و قاب‌بندی در نسخه شماره ۴۱۴ دوره تیموری و نسخه شماره ۱۳۶ دوره صفوی چیست و چه شباهت‌ها و تفاوت‌هایی میان آن‌ها وجود دارد؟ همچنین، الگوی فضایی و ترکیب‌بندی در هر یک از این دو مصحف چگونه بازتاب‌دهنده نگرش زیبایی‌شناختی و فکری دوران خود است؟روش / رویکرد پژوهش: این مطالعه به روش کتابخانه‌ای و با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی انجام شده و دو نسخه ۴۱۴ و ۱۳۶ از گنجینه آستان قدس رضوی مورد تحلیل تطبیقی قرار گرفته‌اند.یافته‌ها و نتایج: نتایج پژوهش نشان می‌دهد که نسخه ۴۱۴ دارای فضابندی ساده و متقارن است؛ متن در مرکز مربع‌شکل قرار دارد و قاب‌های آن با جداول طلایی و نقوش اسلیمی محدود شده‌اند. در مقابل، نسخه ۱۳۶ دارای ساختاری پیچیده‌تر است که شامل ترنج، سرترنج، لچک و سرلوحه‌های تزئینی متنوع می‌شود. در هر دو نسخه از قاب‌های اسلیمی، کنگره‌ای و بندهای ختایی استفاده شده است، اما تأکید نسخه تیموری بر سادگی و خوانایی متن بوده، در حالی که نسخه صفوی جلوه‌ای پرزینت‌تر و پرجزئیات‌تر دارد. نسبت فضا در نسخه ۴۱۴ حدود ۸۵ درصد برای متن و ۱۵ درصد برای حاشیه است، اما در نسخه ۱۳۶ این نسبت تقریباً متوازن است. تفاوت در ساختار فضایی این دو نسخه، بیانگر تحول ذوق هنری از سادگی تأمل‌برانگیز تیموری به ظرافت و تزئین‌گرایی صفوی است.