پژوهشنامه مطالعات نسخ خطی

پژوهشنامه مطالعات نسخ خطی

بررسی تطبیقی فضابندی و قاب‌بندی نسخ 414 تیموری و136صفوی از مجموعه کتابخانه آستان قدس رضوی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناسی ارشد رشته نقاشی ایرانی دانشگاه هنر اسلامی تبریز،ایران
2 استاد دانشکده هنر‌های زیبا ، دانشکده هنر صناعی ،دانشگاه آتاتورک ، ترکیه
3 مربی گروه نقاشی ایرانی، دانشکده هنر های تجسمی ،دانشگاه هنر اسلامی تبریز ، ایران
10.30481/jms.2025.543580.1082
چکیده
هدف پژوهش: پژوهش حاضر با توجه به اهمیت فضابندی و قاب‌بندی در هنر تذهیب، به بررسی تطبیقی این دو مؤلفه در دو دوره مکتب شیراز می‌پردازد. در این راستا، پرسش اصلی پژوهش آن است که ویژگی‌های فضابندی و قاب‌بندی در نسخه شماره ۴۱۴ دوره تیموری و نسخه شماره ۱۳۶ دوره صفوی چیست و چه شباهت‌ها و تفاوت‌هایی میان آن‌ها وجود دارد؟ همچنین، الگوی فضایی و ترکیب‌بندی در هر یک از این دو مصحف چگونه بازتاب‌دهنده نگرش زیبایی‌شناختی و فکری دوران خود است؟

روش / رویکرد پژوهش: این مطالعه به روش کتابخانه‌ای و با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی انجام شده و دو نسخه ۴۱۴ و ۱۳۶ از گنجینه آستان قدس رضوی مورد تحلیل تطبیقی قرار گرفته‌اند.

یافته‌ها و نتایج: نتایج پژوهش نشان می‌دهد که نسخه ۴۱۴ دارای فضابندی ساده و متقارن است؛ متن در مرکز مربع‌شکل قرار دارد و قاب‌های آن با جداول طلایی و نقوش اسلیمی محدود شده‌اند. در مقابل، نسخه ۱۳۶ دارای ساختاری پیچیده‌تر است که شامل ترنج، سرترنج، لچک و سرلوحه‌های تزئینی متنوع می‌شود. در هر دو نسخه از قاب‌های اسلیمی، کنگره‌ای و بندهای ختایی استفاده شده است، اما تأکید نسخه تیموری بر سادگی و خوانایی متن بوده، در حالی که نسخه صفوی جلوه‌ای پرزینت‌تر و پرجزئیات‌تر دارد. نسبت فضا در نسخه ۴۱۴ حدود ۸۵ درصد برای متن و ۱۵ درصد برای حاشیه است، اما در نسخه ۱۳۶ این نسبت تقریباً متوازن است. تفاوت در ساختار فضایی این دو نسخه، بیانگر تحول ذوق هنری از سادگی تأمل‌برانگیز تیموری به ظرافت و تزئین‌گرایی صفوی است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Comparative Study of the Spatial Composition and Framing in the Timurid and Safavid Illuminations of the Shiraz School: Manuscripts No. 414 and 136 from the Astan Quds Razavi Library Collection

نویسندگان English

roya pourzolfgar 1
Mehdi mohammadzadeh 2
Milad Rafiei 3
1 Master's degree in Iranian Painting from the Islamic Art University of Tabriz, Iran.
2 Professor,Fine Art Faculty,Ataturk University,Turkiye
3 Instructor of the Iranian Painting Group, Faculty of Visual Arts, Islamic Art
چکیده English

Research Objective: This study, considering the importance of page layout and framing in the art of illumination, aims to conduct a comparative examination of these two elements in two different periods of the Shiraz school. In this regard, it seeks to answer the following questions: What are the characteristics of page layout No. 414 from the Timurid period and Manuscript No. 136 from the Safavid manuscripts separately, and what are the similarities, differences, and overall organization of layout and framing in these two Qur’anic manuscripts?
Research Method / Approach: The research was conducted using a library-based method and a descriptive-analytical approach, analyzing manuscripts 414 and 136 from the Astan Quds Razavi collection.
Findings and Results: The findings indicate that manuscript 414 features a simple and linear layout; the text is centrally arranged in a square, with horizontal inscriptions at the top and bottom and a simple margin. Manuscript 136, in contrast, exhibits a more complex and diverse layout, including shamsas, headpieces, corner pieces, and frontispieces. Both manuscripts employ diverse templates, including scrollwork and geometric frames, tables, and khattāʾi bands. However, the Timurid manuscript emphasizes simplicity and text prominence, whereas the Safavid manuscript demonstrates more elaborate framing and shamsa/headpiece arrangements, highlighting the margins as well. Analysis of text-to-margin proportion shows that manuscript 414 allocates approximately 85% of the space to text and 15% to margins, whereas manuscript 136 maintains an almost equal distribution. These differences reflect the artistic approaches and aesthetic principles of the Timurid and Safavid periods, demonstrating that both manuscripts achieved unique and distinctive illumination using varied forms

کلیدواژه‌ها English

illumination
framing
Safavid illumination
Spatial arrangement
Timurid illumination
آژند، یعقوب. (۱۳۸۷). مکتب نگارگری شیراز. تهران: فرهنگستان هنر.
پایدارفرد، آرزو. (۱۳۸۹). «زیبایی‌شناسی تزئینات قرآن‌های دورۀ صفویه». کارشناسی ارشد، پژوهش هنر، دانشگاه تربیت مدرس، دانشکدۀ هنر و معماری.
توسلی، وحید. (۱۳۹۷). مکتب هرات؛ تحلیلی بر آرایه‌ها و تزئینات مصاحف قرآنی مشهد. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
خلیلی، ناصر، و پیام، بهتاش. (۱۳۸۱). پس از تیمور. تهران: کارنگ.
رحیم‌نیا، زینب. (۱۳۹۶). «مطالعۀ مفاهیم تصویری قرآن‌ها با تأکید بر قرآن‌های دورۀ صفوی (موزۀ آستان قدس رضوی)». کارشناسی ارشد، صنایع‌دستی، دانشگاه علم و هنر، دانشکدۀ هنر و معماری.
رفیعی، میلاد. (۱۳۹۶). «طراحی و اجرای تذهیب قرآنی بر اساس مطالعۀ تطبیقی نمونه‌های تیموری و صفوی مکتب شیراز (محفوظ در کتابخانۀ آستان قدس رضوی)». کارشناسی ارشد، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، دانشکده هنرهای صناعی.
رفیعی، میلاد، و عابدی، فائزه. (۱۴۰۰). «سیر تکوین قاب‌بندی و فضابندی در آثار تذهیب تاج‌الدین محمد حیدر شیرازی». هنرهای صناعی اسلامی. سال ۵۱)، صص ۱۵۵۱۶۰.
شایسته‌فر، مهناز. (۱۳۸۰). عناصر شیعه در نگارگری تیموریان و صفویان. تهران: مؤسسه مطالعات هنر اسلامی.
شریفی، سمیه، و چیت‌سازان، امیرحسین. (۱۳۹۷). «بررسی سیر تذهیب قرآن در دوره‌های تیموری، صفوی و قاجار». پژوهش در هنر و علوم انسانی. سال سوم، ش ۳ (پیاپی ۱۱)، صص ۶۵۷۵.
شفیقی، ندا. (۱۳۹۵). «بررسی سیر تحول تزیینات صفحات افتتاح قرآن از سدۀ ۵ تا ۱۲ ه. ق.». کارشناسی ارشد، پژوهش هنر، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، دانشکدۀ هنر.
صحافی‌مقدم، عباسعلی. (۱۳۸۷). «قرآن خطی ابراهیم‌سلطان و خوشنویسی دورۀ تیموری». هنرنامه. سال اول (ش ۴)، صص ۵۰۶۰.
لینگز، مارتین. (۱۳۷۷). هنر خط و تذهیب قرآنی. ترجمۀ مهرداد قیومی ‌بیدهندی. تهران: گروس.
ماهوان، فاطمه. (۱۳۹۴). «بررسی و تحلیل نقوش تذهیب قرآن ابراهیم‌سلطان (نسخۀ محفوظ در کتابخانۀ آستان قدس رضوی)». پاژ. ش ۱۵۵، صص ۱۵۵۱۶۳.
معتقدی، کیانوش. (۱۳۹۲). خاندان روزبهان شیرازی. تهران: گلستان هنر.
منشی قمی، قاضی احمد. (۱۳۸۳). گلستان هنر. به کوشش احمد سهیلی خوانساری. تهران: منوچهری.
موسوی‌ابدال‌زاده، سیده فاطمه. (۱۳۹۵). «بررسی ویژگی‌های تکنیکی و هنری قرآن‌های دورۀ صفویه (موزه آستان قدس رضوی)». کارشناسی ارشد، دانشگاه هنر تهران، دانشکده هنرهای کاربردی.
نوروزی، اکرم. (۱۳۹۵). «تحلیل نقوش و صفحه‌آرایی قرآن میرعبدالقادر حسینی شیرازی از مکتب هند و مقایسه آن با قرآن روزبهان شیرازی از مکتب شیراز (از گنجینۀ نفایس آستان قدس رضوی). کارشناسی ارشد، هنر اسلامی، دانشگاه هنر اصفهان، دانشکده صنایع‌دستی.