پژوهشنامه مطالعات نسخ خطی

پژوهشنامه مطالعات نسخ خطی

فهرست تحلیلی رسایل فارسی غیرچاپی جلال‌الدین دوانی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده
گروه زبان و ادبیات فارسی- دانشکده ادبیات و علوم انسانی دکتر علی شریعتی- دانشگاه فردوسی- مشهد- ایران
10.30481/jms.2025.540845.1081
چکیده
با دستیابی به دست‌نویس‌های برجای مانده از آثار یک مؤلف و تنظیم و تدوین اطلاعات نسخه‌های خطی تألیفات او در قالب فهرستی شخصی، مقدمات تصحیح روشمند مجموعۀ آثار وی فراهم خواهد گشت. در این راستا، این جستار بر آن است که رهگذر نسخه‌یابی رساله‌های فارسی غیرچاپی جلال‌الدین دوانی، زمینۀ تصحیح علمی آن رسایل را فراهم نماید. در این پژوهش با استفاده از روش مطالعۀ تطبیقی فهرست نسخ خطی دست کم هزار کتابخانه‌ و تصویر چند صد دست‌نویس، نسخه‌های خطی رسایل فارسی غیرچاپی دوانی از سدۀ نهم تا چهاردهم قمری در ایران و جهان شناسایی شده‌اند. در فرایند تحقیق، مواد لازم طی دو مرحله تکمیل کننده گردآوری شده‌اند. در مرحلۀ نخست، کلیۀ داده‌های کتاب‌شناختی و نسخه‌شناختی آثار فارسی دوانی از فهارس‌ نسخ خطی کشور به کشور، شهر به شهر و کتابخانه به کتابخانه استخراج و تنظیم شدند تا مشخصات مجموعۀ آثار خطی او به دست آیند. در مرحلۀ دوم، با مراجعه به تصویر بسیاری از نسخه‌ها اطلاعات نسخه‌شناختی فهارس تکمیل یا تصحیح و با مطالعۀ نسخه‌های گوناگون ابهامات و تناقضات کتاب‌شناختی آثار رفع شدند. نتایج این نسخه‌جویی نشان می‌دهد دست کم ۶۸ دست‌نویس از هفت رسالۀ فارسی غیرچاپی دوانی در جهان وجود دارد. اگرچه پیش از این ۳۰ نسخه از ۶۸ نسخۀ دستیاب شده، در فهرستگان نسخه‌های خطی ایران (فنخا) نیز معرفی گشته‌‌‌اند، اینک با شناسایی ۳۸ نسخۀ جدید، می‌توان تصحیح علمی رسایل دوانی را بر مبنای نسخه‌شناسی تاریخی، تطبیقی و انتقادی بر عهده گرفت تا متنی ویراسته‌ در اختیار پژوهشگران قرار گیرد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Analytical catalogue of unpublished Persian treatises by Jalaloddin Davani

نویسنده English

valiollah sharaf
Department of Persian Language and Literature, Faculty of Letters and Humanities, Ferdowsi University, Mashhad, Iran
چکیده English

The methodical identification of the manuscripts of previous authors is the basis for the scientific correction of their works. Gathering an author's surviving manuscripts and compiling information about them into a personal catalogue is necessary for scholarly editing of the author's whole body of work. The goal of this study is to find manuscripts of Jalaloddin Davani's unpublished treatises, as the majority of his Persian works are treatises that can be discovered in manuscript collections. This will serve as a foundation for the scientific correction of those works. This study presents a report on the unpublished Persian treatises of Davani, based on an extensive review of over a thousand library catalogues in different languages and numerous manuscripts dating from the ninth to the fourteenth centuries A.H. The article employs a comparative method to analyze various catalogues and manuscripts, compiling bibliographic and manuscript information about seven of Davani's unpublished treatises for the first time. Research indicates that there are at least 68 manuscripts of Davani's seven uncorrected treatises worldwide. Of these, 30 manuscripts have already been cataloged in the Union Catalogue of Iran Manuscripts (Fankha). With the addition of 38 newly manuscripts, it is now possible to scientifically correct these treatises using historical, comparative, and critical codicology. This will provide researchers with a revised version of the text. Below are the names of the seven unpublished treatises, along with the number of copies for each:
1- Tohfe-ye rowhani (Divine Souvenir): 52 manuscripts;
2- Noqush-e kabatin-e nard (Dice Combinations in Backgammon): 6 manuscripts;
3- Gowhar-e Iman (The essence of faith): 4 manuscripts;
4- Elm va erade-ye elahi (God's knowledge and will): 2 manuscripts;
5- Aruz-e manzum (Poetic Prosody): 2 manuscripts;
6- Emtena al-hokm ala al-mana al-harfi (Impossibility to Judge about Prepositions): 1 manuscript;
7- Jabr va ekhtiyar (Determinism and Authority): 1 manuscript.

کلیدواژه‌ها English

Analytical catalogue of manuscripts
Persian treatises
bibliography
codicology
Union Catalogue of Iran Manuscripts (Fankha)
    1)            قرآن کریم
     2)            استادی، رضا و دیگران. (1389 ش). فهرست نسخه­های خطی کتابخانۀ مسجد اعظم (قم). ج 3-4. قم: دفتر نشر برگزیده.
     3)            افشار، ایرج. (1382 ش). فهرست دست‌نویس­های فارسی در کتابخانۀ ملی اتریش و آرشیو دولتی اتریش در وین. تهران: فهرستگان.
     4)            افشار، ایرج و محمدتقی دانش‌پژوه (زیر نظر و تألیف). (1371 ش). فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ ملی ملک (وابسته به آستان قدس). ج 9: مجموعه­ها و جنگ­ها. با همکاری محمدباقر حجتی و احمد منزوی. [تهران:] کتابخانۀ ملی ملک.  
     5)            افشار، ایرج و محمدتقی دانش­پژوه (زیر نظر و تألیف). (1366 ش).  فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ ملی ملک (وابسته به آستان قدس). ج 6: مجموعه­ها و جنگ­ها. با همکاری محمدباقر حجتی و احمد منزوی. بی­جا: نشر هنر.
     6)            افشار، ایرج و محمدتقی دانش­پژوه (زیر نظر و تألیف). (1363 ش). فهرست نسخه­های خطی کتابخان‍ﮥ ملی ملک (وابسته به آستان قدس). ج ۵: مجموعه­ها و جنگ­ها. با همکاری محمدباقر حجتی و احمد منزوی. بی­جا: نشر هنر.       
     7)            افشار، ایرج و محمدتقی دانش‌پژوه (زیر نظر). (1354 ش). فهرست کتاب‌های خطی کتابخانۀ ملی ملک (وابسته به آستان قدس رضوی). ج 2: کتاب‌های فارسی از آداب جنگ تا ذخیرﮤ خوارزمشاهی. با همکاری محمدباقر حجتی و احمد منزوی. تهران: چاپخانۀ دانشگاه تهران.
     8)            برکت، محمد. (1383 ش). کتاب­شناسی مکتب شیراز. شیراز: بنیاد فارس­شناسی.
     9)            بشیرحسین، محمد (مرتبه). (1973 م). فهرست مخطوطات شیرانی (فارسی). ج 3. لاهور: ادارۀ تحقیقات پاکستان؛ دانشگاه پنجاب.  
  10)            پورجوادی، رضا. (1377 ش). «کتاب­شناسی آثار جلال‌الدین دوانی». معارف. دورۀ 15. ش 1 و2 (پیاپی ۴۳ و ۴۴). ص 81-138.
   11)            حافظیان بابلی، ابوالفضل. (1388 ش). فهرست نسخه­های خطی کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی. ج 31: نسخه­های 9601 تا 10000. تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
  12)            حافظیان، ابوالفضل. (1386 ش/ 1429 ق). فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ آیة ­الله حججی (نجف آباد). قم: مجمع ذخایر اسلامی.  
  13)            حایری. عبدالحسین. (1350 ش/ 1972 م). فهرست کتابخانۀ مجلس شورای ملی. ج 19. تهران: کتابخانۀ مجلس [شورای ملی].
  14)            حجتی، سیدمحمدباقر. (1345 ش). فهرست نسخه‌های خطی کتابخان‍ﮥ دانشکدﮤ الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران. ج 1. با تحقیق و نظارت محمدتقی دانش‌پژوه. تهران: دانشگاه تهران.
  15)            حسینی اشکوری، سیداحمد. (1370 ش). فهرست نسخه‌های خطی کتابخان‍ﮥ عمومی حضرت آیة الله العظمی نجفی مرعشی (ایران، قم). ج 20. زیر نظر سیدمحمود مرعشی. قم: کتابخانۀ آیة الله مرعشی.
  16)            حکیم، سیدمحمدحسین. (1390 ش). فهرست نسخه­های خطی کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی. ج 29 (2مجلد): نسخه­های 8801 تا 9200. تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
  17)            خالصی، محمد و دیگران. (1365 ش). فهرست کتب خطی کتابخانۀ مرکزی آستان قدس رضوی. ج 1. تحقیق و بازنگری سیدعلی اردلان جوان. چ۲. مشهد: مؤسسۀ چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی.
  18)            دانش­پژوه، محمدتقی. (1364 ش). فهرست نسخه­های خطی کتابخانۀ مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران. ج 17: شمارۀ 8001-10050. تهران: مؤسسۀ انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
  19)            دانش­پژوه، محمدتقی. (1358 ش). نشریۀ کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران دربارۀ نسخه­های خطی. ج 9-۱۰. تهران: دانشگاه تهران.
 20)            دانش­پژوه، محمدتقی. (1348 ش). فهرست میکروفیلم­های کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران. ج 1. تهران: دانشگاه تهران.  
  21)            دانش­پژوه، محمدتقی. (1341 ش). فهرست نسخه­های خطی کتابخانۀ دانشکدۀ ادبیات (مجموعۀ وقفی جناب آقای علی­اصغر حکمت). ج 2. ضمیمۀ مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران. س10.
 22)            دانش­پژوه، محمدتقی. (1339 ش). فهرست کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران. ج 8: نسخه­های خطی شمارۀ 1321-2120. تهران: دانشگاه تهران.
 23)            دانش­پژوه، محمدتقی. (1338 ش). فهرست کتابخانۀ اهدایی آقای سیدمحمد مشکات به کتابخانۀ دانشگاه تهران. ج 7 (= ج 3، مجلد ۵): دومین ذیل. تهران: دانشگاه تهران.
 24)            دانش‌پژوه، محمدتقی. (1332 ش). فهرست کتابخانۀ اهدایی آقای سیدمحمد مشکات به کتابخانۀ دانشگاه تهران. ج 3 (= ج ۳، مجلد ۱): کتاب‌های فلسفی، عرفانی و کلامی. تهران: دانشگاه تهران.
 25)            دانش‌پژوه، محمدتقی و ایرج افشار (زیر نظر). (1346 ش). نشری‍ﮥ کتابخان‍ﮥ مرکزی دانشگاه تهران دربارۀ نسخه‌های خطی. ج 5. تهران: دانشگاه تهران.
 26)            دانشگاه اسلامی علیگره. (بی‌تا). فهرست نسخههای خطی در کتابخانهٔ مولانا آزاد (مجموعۀ عبدالحی). علیگره.
 27)            درایتی، مصطفی. (1392 ش). فهرستگان نسخه­های خطی ایران: فنخا. ج 22-34. ویرایش مجتبی درایتی. تهران: سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی ایران.
 28)            درایتی، مصطفی. (1391 ش). فهرستگان نسخه­های خطی ایران: فنخا. ج 5-21. ویرایش مجتبی درایتی. تهران: سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی ایران.
 29)            درایتی، مصطفی. (1390 ش). فهرستگان نسخه­های خطی ایران: فنخا. ج 1-4. ویرایش مجتبی درایتی. تهران: سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی ایران.
 30)            درسعادت. (1311 ق). دفتر کتبخانهٔ دامادزادهٔ قاضی عسکر محمد مراد [معروف به مراد مولا]. استانبول.
  31)            درسعادت. (1310 ق). دفتر کتبخانۀ راغب­پاشا. استانبول.
 32)            درسعادت. (1304 ق). دفتر کتبخان‍ﮥ ولی‌الدین (سلطان بایزید جامعشریفی دروننده واقعدر). [استانبول]: محمودبک مطبعه‌سی؛ باب عالی جوارنده ابوالسعود.
 33)            درسعادت. (1303 ق). فاضل احمدپاشا کوپریلی­نیک وقف و اهدا بیوردقلری کتب نفیسه­نک دفتریدر. استانبول.
 34)            درسعادت. (1300 ق). حمیدیه‌ کتبخان‍ه سنده محفوظ کتب موجوده نک دفتریدر. استانبول.
 35)            دوانی، جلال‌الدین محمد. (مورّخ سدۀ ۱۰ ق). جبر و اختیار. مشهد: کتابخانۀ مرکزی آستان قدس رضوی. ش 1076. ص 207-223. نسخۀ خطی.
 36)            دوانی، جلال‌الدین محمد. (مورّخ ۹۸۶ ق). تحفۀ روحانی. مشهد: کتابخانۀ مرکزی آستان قدس رضوی. ش 8286. [ص ۲۰۰-۲۲۳]. نسخۀ خطی.
 37)            دوانی، جلال‌الدین محمد. (مورّخ ۹۴۶ ق، در رسالۀ دهم). تحفۀ روحانی. تهران: کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران. ش 11/ 1928. ص 322-349. نسخۀ خطی.
 38)            شرف، ولی­الله (1403 ش). نسخه­شناسی انتقادی آثار فارسی جلال­الدین دوانی و تصحیح انتقادی رساله‌های فارسی تصحیح نشدۀ او. دانشگاه فردوسی مشهد: دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دکتر علی شریعتی. رسالۀ دکتری زبان و ادبیات فارسی (گرایش عرفانی).
 39)            شرف، ولی الله و سلمان ساکت (۱۴۰۳ ش). «نسخه‌شناسی انتقادی آثار فارسی جلال‌الدین دوانی در ایران». متن‌شناسی ادب فارسی. س ۱۶. ش ۶۱. ص ۷۱-۸۸.
 40)            شوشتری، سیدنورالله. (۱۳۵۴ ق). مجالس المؤمنین. ج ۲. تهران: کتاب‌فروشی اسلامیه.
  41)            صدرایی خویی، علی. (1377 ش). فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی. ج 36: 12501 تا 13500. با نظارت عبدالحسین حایری. با همکاری ابوالفضل حافظیان و دیگران. بی­جا: مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی با همکاری کتابخانۀ و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
 42)            طباطبایی بهبهانی، سیدمحمد (منصور). (1386 ش). فهرست مختصر نسخه‌های خطی کتابخان‍ﮥ مجلس شورای اسلامی. با ویراستاری سیدمحمدحسین حکیم. تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
 43)            طباطبایی، سیدمحمدحسین (به کوشش) و علی صدرایی خویی (نگارش). (1389 ش). «کتابخانۀ شخصی حجة الاسلام و المسلمین خادم حسینی». اوراق عتیق: مجموعۀ مطالعات متن­پژوهی، نسخه­شناسی و فهرست­نگاری. به کوشش محمدحسین حکیم. ج 1. تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
 44)            عادل­اُف، محمد. (1380 ش). فهرست نسخه­های خطی فارسی در انستیتو نسخ خطی آکادمی علوم جمهوری آذربایجان (فهرست نامگو). ج ۱. ترجمهٔ محسن نقی‌اُف و دیگران. تهران: سازمان اسناد ملی ایران.
 45)            عباسی، منظور احسن. (1966 م). ضمیمۀ تفصیلی فهرست مخطوطات فارسیه پنجاب پبلک لائبریری. [لاهور: پنجاب پبلک لائبریری].
 46)            فاضل، محمود. (1361 ش). فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ دانشکدﮤ الهیات و معارف اسلامی مشهد. ج 2-3. تهران: مرکز نشر دانشگاهی؛ مشهد: مؤسس‍ﮥ چاپ و انتشارات و گرافیک دانشگاه مشهد.
 47)            فکرت، محمدآصف. (1369 ش). فهرست الفبایی کتب خطی کتابخان‍ﮥ مرکزی آستان قدس رضوی. استدراک و پیوست از محمد وفادار مرادی. مشهد: کتابخان‍ﮥ مرکزی آستان قدس رضوی.
 48)            قره­بلوط، علی­الرضا و احمدطوران قره­بلوط. (بی­تا). معجم التاریخ التراث الاسلامی فی مکتبات العالم. ج 1-5: المخطوطات و المطبوعات. قیصری (ترکیه): دار العقبة.
 49)            قلنمشدر (طبع و تمثیل). (1303 ق). نورعثمانیه کتبخانه­ سنده محفوظ کتب موجوده­ نک دفتریدر. [استانبول].
 50)            کتبخانهٔ مرحوم شهید علی­پاشا (بی­تا). فهرست کتب فنون متنوعه در کتبخانهٔ مرحوم شهید علی­پاشا. بی­جا. بی­نا. دست‌نویس.
  51)            مبشر الطرازی، نصرالله (۱۹۶۶ م). فهرس المخطوطات الفارسیة (التی تقتنیها دار الکتب حتی عام 1963م). ج 1. القاهرة: مطبعة دارالکتب.
 52)            محمودبک مطبعه سی. (1300 ق). دفتر کتبخان‍ﮥ اسعد افندی (ایاصوفیه جوارنده یره بطان محله سنده کائندر). استانبول.
 53)            مرعشی، محمود (زیر نظر). (۱۳۸۹ ش). فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ بزرگ حضرت آیة الله ‌العظمی مرعشی‌ نجفی (ره): گنجینه‌ جها‌نی‌ مخطوطا‌ت‌ اسلامی‌. ج ۳۵-۳۶. با همکاری محمدعلی صالحی و دیگران. قم: کتابخانۀ بزرگ آیة ‌الله ‌العظمی مرعشی ‌نجفی.
 54)            مرعشی نجفی، سیدمحمود (زیر نظر). (۱۳۸۷ ش). فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ بزرگ حضرت آیة ‌الله ‌العظمی مرعشی ‌نجفی (ره): گنجینۀ جها‌نی‌ مخطوطا‌ت‌ اسلامی‌. ج ۳۷. با همکاری میرمحمود موسوی. قم: کتابخانه بزرگ آیة ‌الله‌ العظمی مرعشی ‌نجفی.
 55)            مرعشی ‌نجفی، محمود (به سرپرستی). (1383 ش). فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ بزرگ حضرت آیة‌ الله‌ العظمی مرعشی‌ نجفی (ره). ج 32. گروه فهرست‌نگاران کتابخانۀ آیة ‌الله مرعشی نجفی. قم: کتابخانۀ بزرگ آیة ‌الله ‌العظمی مرعشی ‌نجفی.
 56)            مرعشی نجفی، محمود (به سرپرستی). (1379 ش). فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ بزرگ حضرت آیة ‌الله‌ العظمی مرعشی‌ نجفی (ره). ج 28. گروه فهرست‌نگاران کتابخانۀ آیة ‌الله مرعشی ‌نجفی. قم: کتابخانۀ بزرگ آیة ‌الله ‌العظمی مرعشی ‌نجفی.
 57)            مرعشی، سیدمحمود و محمدحسین امینی. (۱۳۹۵ ش). فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ بزرگ حضرت آیة ‌الله ‌العظمی مرعشی نجفی. ج 47. قم: کتابخانۀ آیة الله مرعشی نجفی.
 58)            مرعشی، سیدمحمود و میرمحمود موسوی. (1392 ش). فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ بزرگ حضرت آیة‌ الله‌ العظمی مرعشی نجفی. ج 42. قم: کتابخانۀ آیة الله مرعشی نجفی.
 59)            مظفریان، منوچهر. (1373 ش). کازرون در آیینۀ فرهنگ ایران. [ شیراز]: نوید شیراز.
 60)            منزوی، احمد. (1382 ش). فهرستوارﮤ کتاب‌های فارسی. ج 7: عرفا‌ن‌ (بخش‌ 1). تهران: مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.
  61)            منزوی، احمد (تحریر، چاپ و فهرست). (1347 ش). فهرست کتابخانۀ مجلس شورای ملی. ج 14-15. زیر نظر ایرج افشار و دیگران. تهران: چاپخانهٔ مجلس شورای ملی.  
 62)            موجانی، علی و دیگران. (1379 ش). فهرست نسخ خطی فارسی انستیتوی آثار خطی تاجیکستان. ج 3. تهران: کتابخانۀ مرعشی.
 63)            موسوی خوانساری اصبهانی، محمدباقر. (۱۳۹۰ ق). روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات. تحقیق اسدالله اسماعیلیان. ج ۳. تهران- قم: مکتبة اسماعیلیان.
 64)            ناشناس. (مورّخ سدۀ 9 ق). عروض منظوم. تهران: کتابخانۀ مجلس شورای ملی. ش 19/ 6400. ص ۳۵۶-۳۵۷. نسخۀ خطی.
 65)            نظری، محمود. (1388 ش). فهرست نسخه­های خطی کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی. ج 32: نسخه­های 10001-10400. تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
 66)            نیریزی شبانکاره‌ای، قاضی ابوسحاق بن‌ عبدالله. (مورّخ ۹۳۹ ق). رسالة فی امکان [اصل: امتناع] الحکم علی المعنی الحرفی. تهران: دانشگاه تهران. ش ۱۵/ 1021؛ ۱۱۷ ر-۱۲۰ پ. نسخۀ خطی.
 67)            هاشم­پور سبحانی، توفیق. (1373 ش). فهرست نسخه‌های خطی فارسی کتابخان‍ه‌های ترکیه (22 کتابخانه). تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
 68)            هاشم­پور سبحانی، توفیق. (1366 ش). فهرست نسخه‌های خطی فارسی کتابخان‍‍ﮥ مغنیسا. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.