پژوهشنامه مطالعات نسخ خطی

پژوهشنامه مطالعات نسخ خطی

شناسایی گونه‌های گل‌ها در نقاشی جلدهای لاکی گل و مرغ دوره صفوی تا قاجار با استناد به جلد قرآن‌های خطی کتابخانه آستان قدس رضوی

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
احمد حیدریان 1
حمیده طهماسبی 2
1 کارشناس
2 کارشناس ارشد رشتۀ پژوهش هنر "دانشگاه آزاد مشهد
10.30481/jms.2025.515461.1075
چکیده
گل نماد زیبایی است و جلدهای لاکی بسترهای مناسبی برای نمایش این زیبایی فراهم می‌آورند. در این پژوهش گونه‌های گل‌های نقاشی شده در جلدهای لاکی گل و مرغ دوره صفوی تا قاجار با استناد به تصاویر جلد قرآن‌های خطی موجود در مخزن نفایس کتابخانه آستان قدس رضوی مورد تحلیل واقع‌شده است هدف این پژوهش شناسایی و معرفی انواع گل‌هایی است که هنرمندان در نقاشی جلدهای لاکی آن‌ها را بکار برده‌اند. درزمینه گونه شناسی گل‌ها در نقاشی‌های لاکی تاکنون کار پژوهشی انجام‌نشده و تحلیل آثار باقی‌مانده از قدما تنها منابع موردپژوهش ما هستند. پژوهش پیش رو با مشاهده 700 تصویر از آثار گل و مرغ و گل‌وبوته، بر روی جلدهای لاکی نسخه‌های خطی قرآن و تطبیق با نمونه موجود در طبیعت با رویکرد توصیفی – تحلیلی انجام‌شده است. برآیند پژوهش نشان می‌دهد گونه‌های خاصی از گل‌وبوته‌ها در آثار توسط نقاشان از دوره صفوی تا قاجار بکار گرفته و طراحی‌شده‌اند. درنتیجه 26 گونه گل(سوری، نسترن، بداغ، فندوق، زنبق، جعفری، میخک، قرنفل، لاله، شقایق،خشخاش،سنبل،رعنا زیبا، همیشه‌بهار، توسک، پامچال، شکوفه، بابونه،گندم، مریم، سوسن سفید، بنفشه، یاس بنفش، مینا،رزسفیدو نرگس) بکار رفته در جلدهای لاکی قرآن‌های خطی کتابخانه آستان قدس رضوی، شناسایی و گل‌ها بر اساس اندازه به گل‌های درشت، متوسط و ریز و برگ‌ها به لحاظ شکل به چناری، ساده، کنگره‌ای، خنجری و شمشیری و گلبرگ‌ها در دو گروه کم‌برگ و پربرگ دسته‌بندی شدند.
کلیدواژه‌ها
گل و مرغ
نقاشی ایرانی
گل‌ها- شناسایی
قرآن- نسخه‌های خطی
کتابخانه آستان قدس رضوی

عنوان مقاله English

Identifying the types of flowers in lacquer book paintings of flowers and birds from the Safavid to Qajar periods According to the volume of manuscript Qurans in the library of Astan Quds Razavi

نویسندگان English

ahmad hedarian 1
Hamideh tahmasbi 2
1 کارشناس
2 Master of Arts in Art Research, Azad University of Mashhad
چکیده English

Flowers are a symbol of beauty, and lacquer covers provide the perfect medium to showcase this beauty. In this study, the types of flowers painted in lacquer covers of flowers and birds from the Safavid to Qajar periods have been analyzed based on the images of the covers of handwritten Qurans available in the collection of the Astan Quds Razavi Library. The aim of this research is to identify and introduce the types of flowers that artists have used in lacquer painting. No research has been done so far in the field of flower typology in lacquer paintings, and the analysis of ancient artifacts is the only source of our research. The present research was conducted by observing 700 images of flowers, birds, and plants on the lacquer covers of Quran manuscripts and comparing them with examples found in nature using a descriptive-analytical approach. The results of the research show that specific types of flowers and shrubs were used and designed in lacquer works by painters from the Safavid to Qajar periods. As a result, 26 species of flowers used in the lacquer covers of the handwritten Qurans of the Quds Provincial Library were identified, and the flowers were classified into large, medium, and small flowers based on size, and the leaves were classified into plane, simple, convolute, dagger, and sword-shaped according to shape, and the petals were classified into two groups: sparse and abundant.

کلیدواژه‌ها English

Flowers and birds
Iranian painting
Flowers - identification
Quran - Manuscripts
Astan Quds Razavi Library
1.      آغداشلو، آیدین. (1376 ش). آقا لطفعلی شیرازی. ترجمۀ فیروز مهاجر، تهران: میراث فرهنگی.
2.      اسپیلزبری، لوییس و اسپیلزبری، ریچارد. (1386 ش). طبقه‌بندی گیاهان. ترجمۀ مینا اخباری آزاد. تهران: دلهام.
3.      استکی، معصومه. (1396 ش). راهنمای کامل پرورش و نگهداری گل رز. تهران: مرز دانش.
4.      اسکندرپور خرمی، پرویز. (۱۳۸۳ ش). طوبای گل‌و‌مرغ. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی: سازمان چاپ و انتشارات.
5.      برادلی، استیو و بری، سوزان. (1385 ش). گیاهان و باغچه‌ها. ترجمه و تالیف محمدعلی فرزاد. تهران: کارنگ.
6.       بشیر خباز، هومن. (1398 ش). اطلس کامل درختان و درختچه‌های زینتی ایران ویژۀ فضای سبز شهری، باغ‌ها، بلوارها و پارک‌ها. تهران: انتشارات تحقیقات آموزش کشاورزی.
7.      پوپ اپهام، آرتور. (1378 ش). سیر و صور نقاشی ایران. ترجمۀ یعقوب آژند، تهران: مولی.
8.      جهان‌بخش، هانا و شیخی نارانی، هانیه. (۱۳۹۵ ش) «پژوهشی پیرامون نقش گل‌و‌مرغ و کاربرد آن در هنرهای سنتی ایران (دوران زندیه و قاجاریه)»، تاریخ نو. (شمارۀ ۱۶)، ۱۲۹ - ۱۶۲.
9.      حکمتی، جمشید. (1382 ش). گل‌های فصلی (گل‌های فضای آزاد). تهران: نشر علوم کشاورزی.
10.  دهخدا، علی‌اکبر. (1377 ش). لغت‌نامه. تهران: دانشگاه تهران: موسسۀ لغت‌نامۀ دهخدا.
11.  رابینســون، باســیل ویلیــام (۱۳۸۶ ش). «نقاشــی لاکــی در عهــد قاجــار». ترجمۀ اردشــیر اشــراقی. گلســتان هنــر (شــمارۀ ۹)، ۱۰۱ -۱۱۰.
12.  رستگار، محمدعلی. (1375 ش). علف‌های هرز و روش‌های کنترل آن‌ها. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
13.  رضایی، بنفشه. (1384 ش). «بررسی گل‌و‌مرغ در هنر نگارگری دورۀ قاجار». پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد، تصویرسازی، دانشگاه تهران، دانشکدۀ هنرهای زیبا.
14.  زرگری، علی. (1366 ش). گیاهان داروئی. تهران: دانشگاه تهران، موسسۀ انتشارات و چاپ.
15.  سواری، محمد و شیخی، علیرضا. (۱۴۰۲ ش). «تبارشناسی گل سوسن (زنبق) در گل‌و‌مرغ ایرانی». نشریۀ هنرهای زیبا و هنرهای تجسمی. دورۀ ۲۸ (شماره ۲). ۱۳۵-۱۴۶.
16.  سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی. (1397 ش). شاهکارهای هنری در آستان قدس رضوی: منتخب جلدهای نفیس از سدۀ چهارم تا چهاردهم هجری قمری. مشهد: آستان قدس رضوی، موسسۀ آفرینش‌های هنری.
17.  قاسمی قهسارة، مسعود. (1388 ش). گیاهان گل‌دار زینت‌بخش طبیعت. خمینی‌شهر.
18.  قهرمان، احمد. (1362 ش). فلور ایران. تهران: مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع.
19.  کافی، محسن و نیکبخت، علی. (1389 ش). گل محمدی ایران. اصفهان: جهاد دانشگاهی، واحد صنعتی اصفهان.
20.  کیان‌مهر، هرمزدیار. (1392). گل برای باغچه‌های ایرانی و فضای سبز. تهران: آییژ.
21.  گروسی، عاطفه. (1400). «بررسی نقش گل بر روی قلمدان‌های لاکی عصر قاجاریه». مقالۀ همایش جلوه‌های هنر و معماری مکتب زند و قاجار شیراز.
22.  محبوبی، محدثه. (1398 ش) گل محمدی و اثرات درمانی آن. تهران: سفیر اردهال.
23.  مظفریان، ولی‌الله. (1375 ش). فرهنگ نام‌های گیاهان ایران: لاتینی، انگلیسی، فارسی. تهران: فرهنگ معاصر.
24.  مهدیان، سارا. (1403 ش). معرفی گل مریم و روش‌های نگهداری از آن. مجلۀ گلدون.
25.  موسوی‌نیا، حسین. (1378 ش). طبقه‌بندی گیاهان کلیدشناسائی گیاهان آوندی. اهواز: دانشگاه شهید چمران.
26.  میرحیدر، حسین. (1373 ش). معارف گیاهی کاربرد گیاهان در پیشگیری و درمان بیماری‌ها. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
27.  ناظم، زهره و استکی، معصومه. (1388 ش). راهنمای گام به گام تکثیر و پرورش گل‌های بهاره. تهران: سروا و آوای مسیح.
28.  ولاک، ژان و استودولا، ژیری. (1370 ش). گیاهان داروئی. ترجمۀ ساعد زمان. تهران: ققنوس.
29.  یزدانی، داراب، رضازاده، شمس‌علی و شهنازی، سحر. (1381). مروری بر گیاه خشخاش. گیاهان دارویی، 2 (5)، 1-12.
 
سایت ها و منابع الکترونیکی
1-     سایت کتابخانۀ آستان قدس رضوی به آدرس:                          https://library.razavi.ir/fa/241262
2-     سایت موزۀ آستان قدس رضوی (موزۀ قرآن و نفایس) به آدرس: https://museum.razavi.ir/fa/209607
3-     سایت سلام کشاورز به آدرس:                                     https://lib.salamkeshavarzco.ir/Article/
4-     سایت اطلس گل به آدرس:                                        https://atlasgol.com/lilac-flower-guide
5-     قزی، علیرضا. (1395 ش). مبانی گل‌و‌مرغ ایرانی [سی دی آموزشی]. موسسۀ آفرینش‌های هنری آستان قدس رضوی.
پژوهشنامه مطالعات نسخ خطی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 18 بهمن 1404