پژوهشنامه مطالعات نسخ خطی

پژوهشنامه مطالعات نسخ خطی

بررسی تطبیقی دیوان چاپی ظهیر فاریابی مصحح دکتر امیر حسن یزدگردی با کهن‌ترین نسخه خطی دیوان ظهیر در جهان در مرکز نسخ خطی آستان قدس رضوی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده
کارمند بخش پژوهش و مطالعات نسخ خطی اداره مخطوطات سازمان کتابخانه ها، موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی
10.30481/jms.2025.508599.1071
چکیده
ظهیر فاریابی، از برجسته‌ترین شاعران قرن ششم هجری، موضوع اصلی این پژوهش است. این مقاله به بررسی تطبیقی دیوان چاپی او به تصحیح امیر حسن یزدگردی با نسخۀ خطی شمارۀ ۱۱۹۷۷ کتابخانۀ آستان قدس رضوی می‌پردازد. اهمیت این نسخه در آن است که شواهد درون‌متنی نشان می‌دهد کتابت آن در زمان حیات شاعر صورت گرفته و همین امر آن را به منبعی بی‌نظیر و معتبر برای شعر او تبدیل می‌کند.

این پژوهش با رویکردی «توصیفی-تحلیلی»، ضمن ارائۀ ویژگی‌های نسخه‌شناسانۀ این دیوان کهن، به بررسی تفاوت‌های واژگانی، تحریف‌ها و کاستی‌های موجود در دیوان چاپی می‌پردازد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که نسخۀ خطی به دلیل قدمت، امانت‌داری در کتابت و دست‌نخوردگی متن، بر دیگر نسخ موجود در جهان برتری دارد. در مقایسه با دیوان چاپی، این نسخه حاوی واژگانی صحیح‌تر، دقیق‌تر و گاه منحصربه‌فرد است که اعتبار آن با تطبیق با کتب معتبری چون «لباب الالباب» و «نزهة المجالس» بیش از پیش آشکار می‌شود.

تحقیق حاضر مشخص می‌کند که چاپ‌های متعدد دیوان ظهیر، از جمله تصحیح یزدگردی، علی‌رغم رویکرد علمی، به دلیل انتخاب نه‌چندان دقیق «نسخۀ اساس» و وجود اغلاط فراوان، نتوانسته‌اند نظر صاحب‌نظران را جلب کنند. در نتیجه، این پژوهش ضرورت تصحیحی منقح و جدید بر پایۀ نسخۀ اصیل و کهن ۱۱۹۷۷ را برای ارائۀ متنی دقیق و قابل اعتماد از اشعار ظهیر فاریابی به جامعۀ ادبی، امری ضروری می‌داند. این کار پاسخی است به نیاز مبرم پژوهشگران برای دسترسی به شعری پالوده از یکی از بزرگ‌ترین استادان قصیدۀ فارسی.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Comparative Study of the Printed Edition of Zahir Faryabi's Divan, Edited by Dr. Amir Hassan Yazdgerdi, with the World's Oldest Manuscript held at the Astan Quds Razavi Manuscript Center.

نویسنده English

Seyed Ameneh Marashi
Research and Manuscripts Studies Department Employee, Manuscripts Administration, Organization of Libraries, Museums, and Documentation Center of Astan Quds Razavi
چکیده English

This research focuses on Zahir Faryabi, a prominent 12th-century CE Persian poet celebrated as a master of the Khorasani style and a pivotal figure in the development of the formal ode (qasida). It compares the widely-circulated printed Divan edited by Amir Hassan Yazdgerdi with manuscript No. 11977 from the Astan Quds Razavi Library. The manuscript is uniquely significant, as internal evidence suggests it was transcribed during the poet's lifetime, making it an unparalleled source for his authentic work.

Using a descriptive-analytical approach, the study offers a codicological overview of the ancient manuscript, highlighting a range of textual corruptions in the printed edition, including scribal misreadings, omissions, and later interpolations that obscure the original meaning. The manuscript proves superior to other known copies due to its age, transcriptional fidelity, and unaltered text. It contains more precise and often unique vocabulary, its authority corroborated by classic works like Lubab al-Albab.

The research determines that existing printed editions, including Yazdgerdi's, are flawed. Their failure to satisfy scholars stems from the imprecise selection of a base manuscript (nuskhah-i asas) and numerous textual errors. Consequently, this study asserts the necessity of a new critical edition based on the authentic manuscript 11977. Such a definitive text is crucial for future research into Faryabi's linguistic innovations and his influence on subsequent Persian literature, fulfilling a critical need for an accurate version of his poetry.

کلیدواژه‌ها English

Zahir Faryabi
Printed Divan of Zahir
Zahir's Manuscript Divan No. 11977
Astan Quds Razavi Manuscript Center
1.       فاریابی، ظهیر. (1388 ش). دیوان ظهیر فاریابی.  تصحیح و مقدمه محسن آثارجوی. تهران: سنایی.
2.      افشار، ایرج. (1381 ش)، «نسخه‌برگردان سفینۀ تبریز». نامۀ بهارستان، س 3 (ش 1)، صص 88-98.
3.      فاریابی، ظهیر.(1361 ش). دیوان حکیم ظهیرالدین فاریابی. (افست از چاپ سنگی). به تصحیح موسی انصاری. تهران: مطبعۀ دارالخلافۀ تهران.
4.      فاریابی، ظهیر. (1389 ش). دیوان ظهیر فاریابی . تصحیح و مقدمه اکبر بهداروند. تهران: نگاه.
5.      فاریابی، ظهیر. (1337 ش). دیوان ظهیر فاریابی.  به کوشش تقی بینش. مشهد: کتابفروشی باستان.
6.      تاکی، مسعود. (1388 ش). «اشعار تازه‌یافتۀ ظهیرالدین فاریابی»، کتاب ماه ادبیات، ش 140، صص 44-46.
7.      جامی، عبدالرّحمان بن احمد. (1379 ش). بهارستان و رسائل جامی. مقدمه و تصحیح اعلاخان افصح‌زاد، محمّدجان عمراف و ابوبکر ظهورالدّین. تهران: میراث مکتوب (با همکاری مرکز مطالعات ایرانی).
8.      جوینی، ع ع. (1355). تاریخ جهانگشای جوینی. (ع. قزوینی، ویراستار). لیدن: مطبعه بریل.
9.      جلال پور، حسین. (1394 ش). «دیوان ظهیر فاریابی در سفینۀ تبریز». متن‌شناسی ادب فارسی. دورۀ جدید (ش 25)، صص 93-114.
10.   خزندری زیدری نسوی. (1394 ش).  نفثة المصدور. تصحیح و توضیح امیرحسن یزدگردی. تهران : توس.
11.    دولتشاه سمرقندی. (1337 ش). تذکرة الشعراء دولتشاه سمرقندی. به تحقیق و تصحیح محمد عباسی. تهران: کتاب‌فروشی بارانی.
12.   رضی، هاشم. (1388 ش). دیوان ظهیر فاریابی، تهران: سنایی.
13.   سمیع زاده، رضا. (1397 ش). «تأملی در متن دیوان ظهیرالدین فاریابی». نامۀ فرهنگستان. ش 17، 1 (65). صص 114-142.
14.   شانظری، علیرضا و سالاری، قاسم. (1402 ش). «تأملی در تصحیح دکتر امیرحسن یزدگردی از دیوان ظهیر فاریابی با تکیه ‌بر نسخۀ حکیم اوغلو». متن‌شناسی ادب فارسی، 15، ش 3 (59). صص 73-88.
15.   شروانی، جمال خلیل. (1375 ش). نزهة المجالس. تصحیح و تحقیق محمدامین ریاحی. تهران: علمی.
16.   شریفی صحی، محسن. (1394 ش).«نکاتی دربارۀ تصحیح دیوان ظهیر فاریابی»، نقد کتاب میراث، ش 8. صص 53 تا 60.
17.   صفا، ذبیح اللّه. (1363 ش). تاریخ ادبیات در ایران. ج 2. تهران: فردوسی.
18.   عوفی، محمد. (1389 ش). لباب الالباب. به کوشش سعید نفیسی. تهران: پیامبر.
19.   کیوانی، مجدالدین. (1391 ش). «تصحیح یا تخریب؟». گزارش میراث. ش 3. صص 114-119.
20. مایل هروی، نجیب. (1369 ش). نقد و تصحیح متون. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
21.   مستوفی، حمداللّه. (1364 ش). تاریخ گزیده. به اهتمام عبدالحسین نوایی. تهران: امیرکبیر.
22. میرافضلی، سیدعلی. (1381 ش). «خوب است ولی بهتر ازین بایستی». نشر دانش، 19 (ش 105). 45 -52.
23. افشین وفایی، محمد.(1394). «پژوهشی در احوال و آثار شمس سجاسی (بر اساس منشآت منتشرنشدۀ او)»، آینۀ میراث. 13، 1 (56). صص 9-32.
24. فاریابی، ظهیر. (1381 ش). دیوان ظهیرالدین فاریابی. تصحیح، تحقیق و توضیح امیرحسن یزدگردی. به اهتمام اصغر دادبه. تهران: قطره.