پژوهشنامه مطالعات نسخ خطی

پژوهشنامه مطالعات نسخ خطی

نسخه‌شناسی مصحف منسوب به امام رضا(علیه السلام) در کتابخانه آستان قدس رضوی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده
کارشناسی ارشد ایرانشناسی، کارشناس پژوهش سازمان کتابخانه ها، موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، مشهد، ایران
10.30481/jms.2025.534522.1078
چکیده
مصاحف قرآنی از نفایس مکتوب جهان اسلام به‌شمار می‌آیند و همواره در سنت قرائت و کتابت، محل اهتمام عالمان و هنرمندان مسلمان بوده‌اند. یکی از برجسته‌ترین این آثار، مصحف شمارة ثبت 1586 و1586/1 کتابخانه آستان قدس رضوی است که کتابت آن به امام علی بن موسی‌الرضا (علیه‌السلام) منسوب است. با این‌حال، به‌سبب مرمت‌های مکرر، جابه‌جایی اوراق و تحولات ناشی از صحافی‌های متأخر، ساختار اصیل نسخه دستخوش تغییر شده و بازشناسی دقیق ویژگی‌های آن را با دشواری‌هایی همراه ساخته است. این پژوهش کاربردی با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی، به تحلیل دقیق ساختار و شواهد نسخه‌شناختی مصحف یادشده می‌پردازد و در پی پاسخ به این پرسش اصلی است که آیا کتابت این مصحف به‌دست مبارک امام رضا(علیه‌السلام) انجام گرفته، یا محصول دوره حیات ایشان است؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مصحف در اواخر قرن دوم هجری قمری کتابت شده است. بر پایه شواهد نسخه‌شناسی، انتساب مستقیم کتابت به شخص امام رضا (علیه‌السلام) با قطعیت قابل اثبات نیست؛ با این همه، هم‌زمانی تاریخ کتابت با دوران حیات آن حضرت و وجود روایات متعدد درباره جایگاه تفسیری و قرآنی ایشان، این انتساب را در چارچوب سنت تاریخی کتابت مصاحف منسوب به ائمه اطهار (علیهم‌السلام) توجیه‌پذیر می‌سازد. در نتیجه می‌توان گفت که نقل اذکار و احادیث فراوان از امام رضا (علیه‌السلام) در حوزه معارف قرآنی، زمینه‌ی شکل‌گیری انتساب این‌گونه مصاحف را فراهم ساخته است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

the Manuscript Studies of the Quran Attributed to Imam Reza (AS) in the Astan Quds Razavi Library

نویسنده English

vahid Tavassoli
Msc. in Iranian Studies, Manuscript Research Specialist at Astan Quds Razavi Library, Mashhad, Iran
چکیده English

Qur’anic manuscripts are among the most treasured written artifacts of the Islamic world, having always held a place of great reverence within the traditions of recitation and calligraphy, where they drew the dedicated attention of scholars and artists alike. One of the most distinguished examples is the Qur’an manuscript registered under numbers 1586 and 1/1586 in the Library of Astan Quds Razavi, which is traditionally attributed to Imam ʿAlī ibn Mūsā al-Riḍā (peace be upon him). However, due to repeated restorations, the rearrangement of folios, and alterations resulting from later rebindings, the manuscript’s original structure has been significantly modified, rendering the precise identification of its codicological features a challenging task. This applied research, employing a descriptive–analytical approach, undertakes a meticulous examination of the structure and codicological evidence of the aforementioned Qur’an. It seeks to address the central question of whether this manuscript was penned by the blessed hand of Imam al-Riḍā (peace be upon him) himself, or whether it was produced during his lifetime. The findings indicate that the manuscript was written in the late second century AH. Based on the codicological evidence, a definitive attribution of the calligraphy directly to Imam al-Riḍā (peace be upon him) cannot be conclusively established. Nevertheless, the contemporaneity of the manuscript’s production with the Imam’s lifetime, along with numerous traditions concerning his distinguished role in Qur’anic exegesis and scholarship, render such an attribution plausible within the broader historical context of Qur’ans ascribed to the infallible Imams (peace be upon them). Consequently, it may be concluded that the transmission of numerous Qur’anic sayings and teachings from Imam al-Riḍā (peace be upon him) contributed to the formation of this traditional attribution.

کلیدواژه‌ها English

Imam Reza (AS)
Manuscript
Quranic Transcription
Astan Quds Razavi
·        ابن فهد حلی، احمد بن محمد. (1407 ق). عده الداعی و نجاح الساعی. قم: دار الکتب اسلامی.
·        دروش، فرانسیس. (1379). سبک عباسی. گردآوری ناصر خلیلی. تهران: کارنگ.
·        رامین نژاد، امین. (1387). «گنجینۀ مخطوطات: قرآن­هایی با دست خط مبارک امام رضا (ع)». اطلاعات حکمت و معرفت. 3(8). صص 48-49.
·        دهقان، اکرم و همکاران. (1402). پاسخ­های امام رضا (ع) به چهل پرسش قرآنی. مشهد: به­نشر.
·        صحراگرد، مهدی. (1403). مصحف الرضا. مشهد: بنیاد بینالمللی فرهنگی و هنری امام رضا (ع).
·        کریمی­نیا، مرتضی. (1396). «قرآن منسوب به خط امام رضا (ع) در آستان قدس رضوی و تکمله‌های آن». آینۀ میراث. 15(1). صص 31-70.
·        کریمی­نیا، مرتضی. (1397). «یک شاه اسماعیل و این همه زیارت قرآن: درنگی در پدیدۀ جعل کتابت قرآن به نام امامان شیعه». اشپکتروم ایران. 31(2)، صص 67-106.
·        گلچین معانی، احمد. (1354). «شاهکارهای هنری شگفتانگیزی از قرون پنجم هجری و سرگذشت حیرت آور آن». هنر و مردم. 157، صص 45-65.
·        گلچین معانی، احمد. (1347). کتاب راهنمای گنجینۀ قرآن. مشهد: آستان قدس رضوی.
·        مجلسی، محمدباقر. (1403 ق). بحارالأنوار: الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
·        واعظی، محمود؛ پهلوانی، مرتضی. (1396). «وجه اعجاز قرآن کریم در کلام امام رضا (ع)». فرهنگ رضوی. 5(1)، صص 97-130.