پژوهشنامه مطالعات نسخ خطی

پژوهشنامه مطالعات نسخ خطی

بررسی تقریظ‌های موجود در کتاب‌های چاپ سنگی و سربی منتشرشده در 1245ق تا 1330ق محفوظ در کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی (با تاکید بر رویکرد کتابشناسی و فهرست نویسی)

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 مسئول بخش ساماندهی و فهرست نویسی کتاب های چاپ سنگی و سربی قدیمی
2 دانشیار گروه علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه پیام نور. تهران. ایران
10.30481/jms.2025.487886.1065
چکیده
هدف: هدف از این نوشتار، بررسی و ارزیابی تقریظ های موجود در نسخه های چاپ سنگی و سربی قدیم موجود در مخزن چاپ سنگی و سربی کمیاب کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی از دیدگاه کتابشناسی و فهرست نویسی می باشد. بدین منظور تقریظ های چاپ شده در کتابهای چاپ سنگی و سربی قدیمی منتشر شده بین سالهای 1245 تا 1330 هجری قمری با در نظر گرفتن محتوای نسخه ها در 6 مقوله موضوعی شامل اسلام و ائمه معصومین، ادبیات، فقه و اصول، فلسفه و عرفان، اخلاق اسلامی و تاریخ، مورد مطالعه و بررسی قرار گرفتند. جامعه مورد بررسی این پژوهش شامل 250 نسخه دارای تقریظ در موضوعات مختلف بودند که از میان آنها 94 تقریظ انتخاب شدند.
روش/ رویکرد پژوهش: با روش توصیفی و استفاده از تکنیک تحلیل محتوا تقریظ های تعداد 94 نسخه چاپ سنگی و سربی مورد بررسی قرار گرفت و داده های مورد نیاز با استفاده از چک لیست هایی که بدین منظور طراحی شده بود گردآوری شد.
یافته ها: مشخص شد وجود تقریظ به عنوان بخشی از نسخه می تواند منبع اطلاعات مفیدی برای فهرست نویس باشد، به خصوص در نسخه های ناقص و بدون صفحه عنوان، اهمیت آن دو چندان می شود.
نتیجه: شایسته است فهرست نویسان کتب چاپ سنگی و سربی قدیمی تقریظات نسخه ها را به عنوان یکی از منابع اطلاعات همچون صفحه عنوان، فهرست مطالب، و اما بعد... ، انجامه، ترقیمه، و ... در نظر گرفته و از اطلاعات کتابشناسی موجود در تقریظات غافل نشوند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Study of the exegesis in lithographic and lead-printed books published between 1245 AH and 1330 AH, preserved in the Central Library of Astan Quds Razavi (with emphasis on the bibliographic and cataloguing approach)

نویسندگان English

sedighe bolandian kashi 1
maryam salami 2
1 Responsible for organizing and cataloging old lithographic and lead books
2 Associate Professor, Department of Information Science and Knowledge, Payam Noor University, Tehran, Iran
چکیده English

The purpose of this article is to examine and evaluate the exegesis in old lithographic and lead-printed manuscripts in the rare lithographic and lead-printed manuscripts repository of the Central Library of Astan Quds Razavi from the perspective of bibliography and cataloguing. For this purpose, the exegesis printed in old lithographic and lead-printed books published between 1245 and 1330 AH were studied and examined by considering the content of the manuscripts in 6 subject categories including Islam and the Infallible Imams, literature, jurisprudence and principles, philosophy and mysticism, Islamic ethics and history. The population studied in this study included 250 manuscripts with exegesis on various subjects, from which 94 exegesis were selected by eliminating duplicate manuscripts and considering more comprehensive exegesis.
Research Method/Approach: Using a descriptive method and content analysis technique, the transcriptions of 94 lithographic and lead printing copies were examined, and the required data were collected using checklists designed for this purpose.
Findings: It was found that the presence of a citation as part of a manuscript can be a useful source of information for the cataloger, especially in incomplete manuscripts without a title page. The cataloger can obtain information such as the title of the manuscript, the name of the author, the name of the translator or corrector, the subject and content of the manuscript, and sometimes the name of the publisher and printer, as well as the year of publication of the manuscript, etc. from the citation or citations in the manuscript.
Conclusion: It is appropriate for catalogers of old lithographic and lead-printed books to consider manuscript abbreviations as a source of information, such as the title page, table of contents, and after..., conclusion, and progression, and not to neglect the available information.

کلیدواژه‌ها English

Keywords: Lithography
lead printing
transcription
cataloging
manuscripts and bibliography
امین، حسن(1389). تقریظ و مقدمه نویسی: نتیجه آگاهی انسان. ماهنامه حافظ: نشریه داخلی، (70)، 22-23
بابازاده، مشهد (۱۳۸۱). «چاپ سنگی»، دایرة‌المعارف کتابداری و اطلاع‌رسانی، تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، جلد۱، صفحه ۷۱۱ـ ۷۰۹.
باستانی پاریزی، محمد ابراهیم(1372). جامع المقدمات. تهران: معارف.  ج۱، ص۱۰-۱۴
باقریان موحد، احمد(1388). بازخوانی تقریظ های علامه مرعشی نجفی. میراث شهاب، 15 (3). 28-1
تاجر اصفهانی، محمد جواد(1322ق.). قواعد دفتر تجارت. [تهران: بی نا]. نسخه چاپ سنگی (شماره اموالی 44551 موجود در مخزن چاپ سنگی مرکز نسخ خطی آستان قدس رضوی).
چادگانی پور، اعظم(1388). حاشیه و حاشیه نویسی ها در کتاب های چاپ سنگی دوره قاجار( 1193- 1344ه . ق.). کتاب ماه هنر. مهر 1388 شماره 133. 55-50. 
دادبه، اصغر و سادات شریفی، فرشید(1387). تقریظ. دایرة المعارف بزرگ اسلامی، جلد شانزدهم(تفلیس-ثابت بن قره). زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی. تهران: مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی. 33-31
سلطانی، پوری و راستین، فروردین (1388). دانشنامه کتابدرای و اطلاع رسانی. تهران: فرهنگ معاصر.
شهید ثانی، زین الدین بن علی(1301ق.). منیة المرید فی آداب المفید و المستفید. بمبئی: مطبع الحسنی.
صدیق بهزادی، ماندانا(1379). دستنامه قواعد فهرستنویسی. [ویرایش 3]. تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.
ظهیر بلگرامی، محمد ظهیر الدین(1290ق.). غایة الشعور بحجج الحج المبرور. لکهنو: منشی نولکشور. نسخه چاپ سنگی (شماره اموالی 32760 موجود در مخزن چاپ سنگی مرکز نسخ خطی آستان قدس رضوی).
غلامی مقدم، براتعلی(1401). اجازات علماء (جلد دوم: انهاء، سماع، تقریظ، دستخط تملک، تصحیح و مقابله، نقش مهر). مشهد: سازمان کتابخانه ها، موزه ها، و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
کوکلان، شیوا(1379). ویژگی های فنی کتاب های چاپ سنگی دوره ناصری(1264- 1313ق./ 1226- 1274ش). نامه بهارستان: سال اول، شماره اول، دفتر اول، بهار- تابستان، 19-34.
لعل شاطری، مصطفی(1401). واکاوی تکنیک چاپ سنگی در دوره قاجار با تکیه بر تصویرسازی میرزا علیقلی خویی )ملزومات اولیه، ویژگیهای فنی، عوامل اجرایی(. پژوهشنامه مطالعات نسخ خطی. سازمان کتابخانه ها، موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.  دوره 1، شماره 1 . صص. 203- 230.
لعل شاطری، مصطفی(1401). چاپخانه سنگی آستان قدس رضوی(1294 1344ق.). مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی. 
نفیسی، علی اکبر(1343). فرهنگ، ذیل واژه قرظ، تهران.