پژوهشنامه مطالعات نسخ خطی

پژوهشنامه مطالعات نسخ خطی

ماتمکدۀ بیدل، گذر از نسخ خطی به چاپ سنگی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه باستان‌شناسی و تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه نیشابور، ایران
10.30481/jms.2025.486375.1064
چکیده
هدف: شناسایی و معرفی متون مراثی ائمه‌اطهار(ع)، ازجمله موضوعاتِ سترگ فرهنگی محسوب میشود که در دوره معاصر از سویی موجبِ مددرسانی به جریان هویت‌یابی در میان اقشار گوناگون جامعه و از سوی دیگر، زمینه‌سازِ تحقیقات نوین در این خصوص میگردد. مبنی بر این نگرش، پس از بررسی آثار مراثی موجود در کتابخانه‌ها و مراکز آرشیوی، ازجمله آثار ارزشمند در این زمینه تحت عنوانِ ماتمکده، اثر قربان بن رمضان بادشتی رودباری قزوینی (بیدل)، ادیب و شاعر برجسته دورۀ قاجار شناسایی شد. هدف از پژوهش حاضر بررسی خط سیر تولید متن نهایی ماتمکده و متعاقبا واکاوی درون‌مایه این اثر است.
روش/ رویکرد پژوهش: پژوهش حاضر با تکیه بر روش توصیفی-تحلیلی و مبنی بر رویکرد کیفی نگارش یافته و در این بین مراجعه به مراکز آرشیوی و مشاهده مستقیم و در مواردی نسخۀ دیجیتال، در کانون بررسی قرار داشته است.
یافته‌ها و نتایج: مبنی بر یافته‌ها، ماتمکده که سرایش اولیه آن به‌احتمال فراوان بین 1254 الی 1255ق پایان یافت، در گام نخست طی یک دهه به‌صورت خطی و سپس با ورود چاپ سنگی به ایران (1249ق)، متن‌نهایی و کامل آن در شمارگان گسترده و به صورت مصور برای نخستین‌بار در 1266ق منتشر شد.
. . . . . . . . . .
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Bidel's Mātamkadeh, passing the manuscripts to Lithograph books

نویسنده English

Mostafa La'l Shateri
Assistant Professor, Department of Archeology and History, Faculty of Literature and Humanities, University of Neyshabur, Iran
چکیده English

Objective: Identifying and introducing the texts of the Imamate (AS) is one of the great cultural issues that, in the contemporary period, leads to the development of identity among the various segments of society and on the other hand, the basis for new research in this regard. This attitude was identified after examining the works of existing works in libraries and archives, including valuable works in this field of Mātamkadeh by Ghorbān bin Ramaz̤ān Bādashti Rudbāri Qazvini (Bidel), Literary activist and prominent poet of Qājār. The purpose of the present study is to investigate the final text of the mourning text and subsequently analyze the theme of this work.
Research Method/ Approach: The present study was based on a descriptive-analytical approach to the qualitative approach, including referring to archives and direct observation centers and in some cases digital manuscripts.
Findings and Results: According to the findings, the mourning, whose primary segment was likely to end between 1254 and 1255 AH. In the first step, for a decade, and then with the arrival of lithography in Iran (1249 AH), its text and full texts were published in a wide range of illustrations for the first time in 1266 AH.
. .

کلیدواژه‌ها English

Mātamkadeh
Bidel
manuscripts
Lithograph books
Qājār period
آلگار، حامد. (1396). دین و دولت در ایران. ترجمه ابوالقاسم سری. تهران: توس
افسری‌کرمانی، عبدالرضا. (1371). نگرشی به مرثیه‌سرایی در ایران. ج1. تهران: اطلاعات.
باریک‌بین، محمدکریم. (1390). فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه امام صادق(ع) قزوین. ج2. قزوین: حوزه علمیه قزوین.
تنکابنی، محمد. (1383). قصص العلماء. به کوشش محمدرضا برزگر خالقی. تهران: علمی و فرهنگی.
جعفریان، رسول. (1387). حیات فکری و سیاسی امامان شیعه. قم: انصاریان.
جمال‌زاده، سید محمدعلی. (1341). فرهنگ لغات عامیانه. تهران: کتابخانه ابن سینا.
حائری، عبدالحسین. (1394)، نخستین رویاروییهای اندیشهگران ایران با دو رویۀ تمدن برژوازی غرب. تهران: امیرکبیر.
دهخدا، علی‌اکبر. (1377). لغت نامه دهخدا. ج14. تهران: دانشگاه تهران.
دیولافوا، ژان. (1371). ایران، کلده و شوش. ترجمه محمدعلی فره‌وشی. تهران: دانشگاه تهران.
رحیمی، بابک. (1396). «تکیه دولت تهران: دولت تئاتری قاجار». ترجمه مصطفی لعلشاطری. تاریخ نو. (شماره 21)، 39-17.
رستگار، منصور. (1380). انواع شعر فارسی. شیراز: نوید.
رضازاده‌شفق، صادق. (1352). تاریخ ادبیات ایران. تهران: دانشگاه تهران.
شمیم، علی‌اصغر. (1389). ایران در دورۀ سلطنت قاجار. تهران: بهزاد.
صفا، ذبیح‌الله. (1371). تاریخ ادبیات در ایران. ج2. تهران: فردوسی.
صاحبی، محمدجواد. (1373). «مقتل و مقتل‌نگاری». کیهان فرهنگی. (شماره 111)، 33-31.
طایفی، شیرزاد. (1389). «نمودهای مذهبی در شعر قاجار». ادیان و عرفان. (شماره 2)، 127-108.
عابدیها، حمید؛ و همکاران. (1391). «نقد و تحلیل ادبی، تعلیمی و تاریخی ماتمکده بیدل قزوینی». پژوهش زبان و ادبیات فارسی. (شماره 26). 102-71.
عابدیها، حمید. (1394). «شرح احوال و ارزش‌های ادبی ماتمکده بیدل قزوینی». کهن‌نامه ادب پارسی. (شماره 2)، 106-75.
عباسی، محمود. (1396). «براعت استهلال‌های تغزل‌گونه در شاهنامه». فنون ادبی. (شماره 18)، 184-171.
قاجار، ناصرالدین. (1390). دیوان کامل. به کوشش حسن گل‌محمدی. تهران: علم.
لعل‌شاطری، مصطفی. (1397). نخستین رویارویی‌های هنر عصر ناصری با هنر غرب (موسیقی، نمایش، نقاشی). مشهد: مرندیز.
لعل‌شاطری، مصطفی. (1401). «واکاوی تکنیک چاپ سنگی در دوره قاجار با تکیه‌بر تصویرسازی میرزا علی‌قلی خویی (ملزومات اولیه، ویژگی‌های فنی، عوامل اجرایی)». پژوهشنامه مطالعات نسخ خطی. (شماره 1)، 230-203.
گلریز، سید محمدعلی. (1368). مینودر (باب الجنه قزوین). ج2. قزوین: طه.
مردانی، فیروز. (1381). «مرثیه‌سرایی در ادبیات فارسی». کیهان فرهنگی. (شماره 197)، 51-46.
معیرالممالک، دوستعلی‌خان. (1390). یادداشت‌هایی از زندگانی خصوصی ناصرالدین‌شاه. تهران: تاریخ ایران.
ورجاوند، پرویز. (1377). سیمای تاریخ و فرهنگ قزوین. ج2. تهران: نشرنی.