سازمان کتابخانه ها ، موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی پژوهشنامه مطالعات نسخ خطی 2980-9487 2 2 2024 01 21 Study of the exegesis in lithographic and lead-printed books published between 1245 AH and 1330 AH, preserved in the Central Library of Astan Quds Razavi (with emphasis on the bibliographic and cataloguing approach) بررسی تقریظ‌های موجود در کتاب‌های چاپ سنگی و سربی منتشرشده در 1245ق تا 1330ق محفوظ در کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی (با تاکید بر رویکرد کتابشناسی و فهرست نویسی) 3 24 240175 10.30481/jms.2025.487886.1065 FA صدیقه بلندیان کاشی مسئول بخش ساماندهی و فهرست نویسی کتاب های چاپ سنگی و سربی قدیمی 0009-0008-8499-0000 مریم سلامی دانشیار گروه علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه پیام نور. تهران. ایران 0000-0002-1772-6751 Journal Article 2024 12 08 The purpose of this article is to examine and evaluate the exegesis in old lithographic and lead-printed manuscripts in the rare lithographic and lead-printed manuscripts repository of the Central Library of Astan Quds Razavi from the perspective of bibliography and cataloguing. For this purpose, the exegesis printed in old lithographic and lead-printed books published between 1245 and 1330 AH were studied and examined by considering the content of the manuscripts in 6 subject categories including Islam and the Infallible Imams, literature, jurisprudence and principles, philosophy and mysticism, Islamic ethics and history. The population studied in this study included 250 manuscripts with exegesis on various subjects, from which 94 exegesis were selected by eliminating duplicate manuscripts and considering more comprehensive exegesis.<br>Research Method/Approach: Using a descriptive method and content analysis technique, the transcriptions of 94 lithographic and lead printing copies were examined, and the required data were collected using checklists designed for this purpose.<br>Findings: It was found that the presence of a citation as part of a manuscript can be a useful source of information for the cataloger, especially in incomplete manuscripts without a title page. The cataloger can obtain information such as the title of the manuscript, the name of the author, the name of the translator or corrector, the subject and content of the manuscript, and sometimes the name of the publisher and printer, as well as the year of publication of the manuscript, etc. from the citation or citations in the manuscript.<br>Conclusion: It is appropriate for catalogers of old lithographic and lead-printed books to consider manuscript abbreviations as a source of information, such as the title page, table of contents, and after..., conclusion, and progression, and not to neglect the available information. هدف: هدف از این نوشتار، بررسی و ارزیابی تقریظ های موجود در نسخه های چاپ سنگی و سربی قدیم موجود در مخزن چاپ سنگی و سربی کمیاب کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی از دیدگاه کتابشناسی و فهرست نویسی می باشد. بدین منظور تقریظ های چاپ شده در کتابهای چاپ سنگی و سربی قدیمی منتشر شده بین سالهای 1245 تا 1330 هجری قمری با در نظر گرفتن محتوای نسخه ها در 6 مقوله موضوعی شامل اسلام و ائمه معصومین، ادبیات، فقه و اصول، فلسفه و عرفان، اخلاق اسلامی و تاریخ، مورد مطالعه و بررسی قرار گرفتند. جامعه مورد بررسی این پژوهش شامل 250 نسخه دارای تقریظ در موضوعات مختلف بودند که از میان آنها 94 تقریظ انتخاب شدند.<br>روش/ رویکرد پژوهش: با روش توصیفی و استفاده از تکنیک تحلیل محتوا تقریظ های تعداد 94 نسخه چاپ سنگی و سربی مورد بررسی قرار گرفت و داده های مورد نیاز با استفاده از چک لیست هایی که بدین منظور طراحی شده بود گردآوری شد. <br>یافته ها: مشخص شد وجود تقریظ به عنوان بخشی از نسخه می تواند منبع اطلاعات مفیدی برای فهرست نویس باشد، به خصوص در نسخه های ناقص و بدون صفحه عنوان، اهمیت آن دو چندان می شود.<br>نتیجه: شایسته است فهرست نویسان کتب چاپ سنگی و سربی قدیمی تقریظات نسخه ها را به عنوان یکی از منابع اطلاعات همچون صفحه عنوان، فهرست مطالب، و اما بعد... ، انجامه، ترقیمه، و ... در نظر گرفته و از اطلاعات کتابشناسی موجود در تقریظات غافل نشوند. https://manuscripts.aqr-libjournal.ir/article_240175_f84e9d7530c357c3c1847f3226997d20.pdf

سازمان کتابخانه ها ، موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی پژوهشنامه مطالعات نسخ خطی 2980-9487 2 2 2024 01 21 Investigating and understanding the ancient method in cataloguing and classifying the manuscripts of Razavi's Astan Quds from the Safavid to Qajar period (1501-1925) بررسی و شناخت شیوه قدما در فهرستنویسی و طبقه بندی نسخه های خطی آستان قدس رضوی از دوره صفویه تا قاجار(1344 – 907ه.ق) 25 49 240190 10.30481/jms.2025.491810.1066 FA نغمه فیضی جاغرق آستان قدس رضوی 0009-0000-7679-7974 افشین موسوی چلک دانشیار، گروه علم اطلاعات و دانش شناسی. دانشگاه پیام نور. تهران. ایران 0000-0002-5614-1334 Journal Article 2024 12 02 Purpose:This research investigates how Razavi's Astan Quds manuscripts are listed and catalogued, using the remaining documents dating from the Safavid to Qajar periods. To identify the elements and principles of cataloguing and classifying Astan Quds Razavi manuscripts is the goal of this task.<br>This research is a form of library and documentary study. The statistical population comprises 17 list titles, with 6 of them being related to the Safavid period, 5 of them being related to the Afsharid period, and 6 of them being related to the Qajar period. These lists have been examined and investigated. In this research, 11 lists of these numbers are examined and presented according to the quantity and quality of cataloguing. At the beginning, the scrolls and booklets with a list of old manuscripts and documents of Astan Quds Razavi were reviewed. The manuscripts were initially examined in a comparative way after obtaining information from the manuscript repository,<br>The comparative analysis of scrolls and cataloguing booklets revealed that there are similarities and differences in the bibliographic elements in the catalogues of each period in terms of quantity and quality, bibliographic elements vary in terms of the type of element in each list and the method and way of presenting the entries, as well as the amount of information mentioned in each entry, which suggests that cataloguers had a personal preference for the lists. Compared to previous periods, the Qajar period lists are more complete and have better bibliographic organization. Subject classification is visible in the lists. When examining the arrangement of books in the manuscript repository, it can be seen that, in addition to thematic categorization of the books on the lists, هدف: در این پژوهش ساختار سیاهه نویسی و فهرستنویسی نسخه های خطی آستان قدس رضوی بر اساس اسناد و مدارک باقیمانده از دوره صفوی تا قاجار بررسی می گردد. هدف از انجام آن شناسایی عناصر و اصول فهرستنویسی و طبقه بندی نسخ خطی آستان قدس رضوی است. اهمیت این تحقیق بدلیل مستند بودن تاریخ فهرستنویسی آستان در اسناد و مدارک و کتابهای موجود در مرکز نسخ خطی می باشد.<br>این پژوهش از نوع مطالعات کتابخانه ای و اسنادی است. جامعه آماری شامل تعداد 17 عنوان فهرست است که 6 فهرست مربوط به دوره صفویه، 5 فهرست مربوط به دوره افشاریه و 6 فهرست مربوط به دوره قاجاریه است که مورد بررسی قرار گرفت که از این تعداد، 11 فهرست در این پژوهش با توجه به کمیت و کیفیت فهرستنویسی بررسی و معرفی می گردد. در ابتدا محتوای طومارها و کتابچه های فهرست نسخه های خطی قدیمی و اسناد آستان قدس رضوی مورد بررسی قرار گرفت .<br>یافته های پژوهش در بررسی تطبیقی اطلاعات طومارها و کتابچه های فهرستنویسی نشان می دهد که عناصر نسخه شناسی در فهرستهای هر دوره از لحاظ کمیت و کیفیت با یکدیگر شباهتها و تفاوتهایی دارند. فهرستهای دوره قاجار کامل تر از دوره های پیشین و از لحاظ مشخصات نسخه شناسی دارای نظم بهتری هستند و طبقه بندی موضوعی در فهرستها به چشم می خورد. https://manuscripts.aqr-libjournal.ir/article_240190_1d911886830d947eb85545fa407ffa5b.pdf

سازمان کتابخانه ها ، موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی پژوهشنامه مطالعات نسخ خطی 2980-9487 2 2 2024 01 21 Bidel's Mātamkadeh, passing the manuscripts to Lithograph books ماتمکدۀ بیدل، گذر از نسخ خطی به چاپ سنگی 51 71 240144 10.30481/jms.2025.486375.1064 FA مصطفی لعل شاطری استادیار، گروه باستان‌شناسی و تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه نیشابور، ایران 0000-0003-0236-8274 Journal Article 2024 11 08 Objective: Identifying and introducing the texts of the Imamate (AS) is one of the great cultural issues that, in the contemporary period, leads to the development of identity among the various segments of society and on the other hand, the basis for new research in this regard. This attitude was identified after examining the works of existing works in libraries and archives, including valuable works in this field of Mātamkadeh by Ghorbān bin Ramaz̤ān Bādashti Rudbāri Qazvini (Bidel), Literary activist and prominent poet of Qājār. The purpose of the present study is to investigate the final text of the mourning text and subsequently analyze the theme of this work.<br>Research Method/ Approach: The present study was based on a descriptive-analytical approach to the qualitative approach, including referring to archives and direct observation centers and in some cases digital manuscripts.<br>Findings and Results: According to the findings, the mourning, whose primary segment was likely to end between 1254 and 1255 AH. In the first step, for a decade, and then with the arrival of lithography in Iran (1249 AH), its text and full texts were published in a wide range of illustrations for the first time in 1266 AH.<br>. . هدف: شناسایی و معرفی متون مراثی ائمه‌اطهار(ع)، ازجمله موضوعاتِ سترگ فرهنگی محسوب میشود که در دوره معاصر از سویی موجبِ مددرسانی به جریان هویت‌یابی در میان اقشار گوناگون جامعه و از سوی دیگر، زمینه‌سازِ تحقیقات نوین در این خصوص میگردد. مبنی بر این نگرش، پس از بررسی آثار مراثی موجود در کتابخانه‌ها و مراکز آرشیوی، ازجمله آثار ارزشمند در این زمینه تحت عنوانِ ماتمکده، اثر قربان بن رمضان بادشتی رودباری قزوینی (بیدل)، ادیب و شاعر برجسته دورۀ قاجار شناسایی شد. هدف از پژوهش حاضر بررسی خط سیر تولید متن نهایی ماتمکده و متعاقبا واکاوی درون‌مایه این اثر است.<br>روش/ رویکرد پژوهش: پژوهش حاضر با تکیه بر روش توصیفی-تحلیلی و مبنی بر رویکرد کیفی نگارش یافته و در این بین مراجعه به مراکز آرشیوی و مشاهده مستقیم و در مواردی نسخۀ دیجیتال، در کانون بررسی قرار داشته است.<br>یافته‌ها و نتایج: مبنی بر یافته‌ها، ماتمکده که سرایش اولیه آن به‌احتمال فراوان بین 1254 الی 1255ق پایان یافت، در گام نخست طی یک دهه به‌صورت خطی و سپس با ورود چاپ سنگی به ایران (1249ق)، متن‌نهایی و کامل آن در شمارگان گسترده و به صورت مصور برای نخستین‌بار در 1266ق منتشر شد.<br>. . . . . . . . . . https://manuscripts.aqr-libjournal.ir/article_240144_a4bfec0698e1a12739102825df88a7f9.pdf

سازمان کتابخانه ها ، موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی پژوهشنامه مطالعات نسخ خطی 2980-9487 2 2 2024 01 21 Identifying the types of flowers in lacquer book paintings of flowers and birds from the Safavid to Qajar periods According to the volume of manuscript Qurans in the library of Astan Quds Razavi شناسایی گونه‌های گل‌ها در نقاشی جلدهای لاکی گل و مرغ دوره صفوی تا قاجار با استناد به جلد قرآن‌های خطی کتابخانه آستان قدس رضوی 73 99 240308 10.30481/jms.2025.515461.1075 FA احمد حیدریان کارشناس 0009-0002-6169-8732 حمیده طهماسبی کارشناس ارشد رشتۀ پژوهش هنر "دانشگاه آزاد مشهد 0009-0002-6169-8732 Journal Article 2025 04 07 Flowers are a symbol of beauty, and lacquer covers provide the perfect medium to showcase this beauty. In this study, the types of flowers painted in lacquer covers of flowers and birds from the Safavid to Qajar periods have been analyzed based on the images of the covers of handwritten Qurans available in the collection of the Astan Quds Razavi Library. The aim of this research is to identify and introduce the types of flowers that artists have used in lacquer painting. No research has been done so far in the field of flower typology in lacquer paintings, and the analysis of ancient artifacts is the only source of our research. The present research was conducted by observing 700 images of flowers, birds, and plants on the lacquer covers of Quran manuscripts and comparing them with examples found in nature using a descriptive-analytical approach. The results of the research show that specific types of flowers and shrubs were used and designed in lacquer works by painters from the Safavid to Qajar periods. As a result, 26 species of flowers used in the lacquer covers of the handwritten Qurans of the Quds Provincial Library were identified, and the flowers were classified into large, medium, and small flowers based on size, and the leaves were classified into plane, simple, convolute, dagger, and sword-shaped according to shape, and the petals were classified into two groups: sparse and abundant. گل نماد زیبایی است و جلدهای لاکی بسترهای مناسبی برای نمایش این زیبایی فراهم می‌آورند. در این پژوهش گونه‌های گل‌های نقاشی شده در جلدهای لاکی گل و مرغ دوره صفوی تا قاجار با استناد به تصاویر جلد قرآن‌های خطی موجود در مخزن نفایس کتابخانه آستان قدس رضوی مورد تحلیل واقع‌شده است هدف این پژوهش شناسایی و معرفی انواع گل‌هایی است که هنرمندان در نقاشی جلدهای لاکی آن‌ها را بکار برده‌اند. درزمینه گونه شناسی گل‌ها در نقاشی‌های لاکی تاکنون کار پژوهشی انجام‌نشده و تحلیل آثار باقی‌مانده از قدما تنها منابع موردپژوهش ما هستند. پژوهش پیش رو با مشاهده 700 تصویر از آثار گل و مرغ و گل‌وبوته، بر روی جلدهای لاکی نسخه‌های خطی قرآن و تطبیق با نمونه موجود در طبیعت با رویکرد توصیفی – تحلیلی انجام‌شده است. برآیند پژوهش نشان می‌دهد گونه‌های خاصی از گل‌وبوته‌ها در آثار توسط نقاشان از دوره صفوی تا قاجار بکار گرفته و طراحی‌شده‌اند. درنتیجه 26 گونه گل(سوری، نسترن، بداغ، فندوق، زنبق، جعفری، میخک، قرنفل، لاله، شقایق،خشخاش،سنبل،رعنا زیبا، همیشه‌بهار، توسک، پامچال، شکوفه، بابونه،گندم، مریم، سوسن سفید، بنفشه، یاس بنفش، مینا،رزسفیدو نرگس) بکار رفته در جلدهای لاکی قرآن‌های خطی کتابخانه آستان قدس رضوی، شناسایی و گل‌ها بر اساس اندازه به گل‌های درشت، متوسط و ریز و برگ‌ها به لحاظ شکل به چناری، ساده، کنگره‌ای، خنجری و شمشیری و گلبرگ‌ها در دو گروه کم‌برگ و پربرگ دسته‌بندی شدند. https://manuscripts.aqr-libjournal.ir/article_240308_f1bce0f0e559d912dfaa9705f9ed1322.pdf

سازمان کتابخانه ها ، موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی پژوهشنامه مطالعات نسخ خطی 2980-9487 2 2 2024 01 21 A Comparative Study of the Printed Edition of Zahir Faryabi's Divan, Edited by Dr. Amir Hassan Yazdgerdi, with the World's Oldest Manuscript held at the Astan Quds Razavi Manuscript Center. بررسی تطبیقی دیوان چاپی ظهیر فاریابی مصحح دکتر امیر حسن یزدگردی با کهن‌ترین نسخه خطی دیوان ظهیر در جهان در مرکز نسخ خطی آستان قدس رضوی 101 120 240191 10.30481/jms.2025.508599.1071 FA سیده آمنه مرعشی کارمند بخش پژوهش و مطالعات نسخ خطی اداره مخطوطات سازمان کتابخانه ها، موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی 0009-0005-4120-6800 Journal Article 2025 02 24 This research focuses on Zahir Faryabi, a prominent 12th-century CE Persian poet celebrated as a master of the Khorasani style and a pivotal figure in the development of the formal ode (qasida). It compares the widely-circulated printed Divan edited by Amir Hassan Yazdgerdi with manuscript No. 11977 from the Astan Quds Razavi Library. The manuscript is uniquely significant, as internal evidence suggests it was transcribed during the poet's lifetime, making it an unparalleled source for his authentic work.<br><br>Using a descriptive-analytical approach, the study offers a codicological overview of the ancient manuscript, highlighting a range of textual corruptions in the printed edition, including scribal misreadings, omissions, and later interpolations that obscure the original meaning. The manuscript proves superior to other known copies due to its age, transcriptional fidelity, and unaltered text. It contains more precise and often unique vocabulary, its authority corroborated by classic works like Lubab al-Albab.<br><br>The research determines that existing printed editions, including Yazdgerdi's, are flawed. Their failure to satisfy scholars stems from the imprecise selection of a base manuscript (nuskhah-i asas) and numerous textual errors. Consequently, this study asserts the necessity of a new critical edition based on the authentic manuscript 11977. Such a definitive text is crucial for future research into Faryabi's linguistic innovations and his influence on subsequent Persian literature, fulfilling a critical need for an accurate version of his poetry. ظهیر فاریابی، از برجسته‌ترین شاعران قرن ششم هجری، موضوع اصلی این پژوهش است. این مقاله به بررسی تطبیقی دیوان چاپی او به تصحیح امیر حسن یزدگردی با نسخۀ خطی شمارۀ ۱۱۹۷۷ کتابخانۀ آستان قدس رضوی می‌پردازد. اهمیت این نسخه در آن است که شواهد درون‌متنی نشان می‌دهد کتابت آن در زمان حیات شاعر صورت گرفته و همین امر آن را به منبعی بی‌نظیر و معتبر برای شعر او تبدیل می‌کند.<br><br>این پژوهش با رویکردی «توصیفی-تحلیلی»، ضمن ارائۀ ویژگی‌های نسخه‌شناسانۀ این دیوان کهن، به بررسی تفاوت‌های واژگانی، تحریف‌ها و کاستی‌های موجود در دیوان چاپی می‌پردازد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که نسخۀ خطی به دلیل قدمت، امانت‌داری در کتابت و دست‌نخوردگی متن، بر دیگر نسخ موجود در جهان برتری دارد. در مقایسه با دیوان چاپی، این نسخه حاوی واژگانی صحیح‌تر، دقیق‌تر و گاه منحصربه‌فرد است که اعتبار آن با تطبیق با کتب معتبری چون «لباب الالباب» و «نزهة المجالس» بیش از پیش آشکار می‌شود.<br><br>تحقیق حاضر مشخص می‌کند که چاپ‌های متعدد دیوان ظهیر، از جمله تصحیح یزدگردی، علی‌رغم رویکرد علمی، به دلیل انتخاب نه‌چندان دقیق «نسخۀ اساس» و وجود اغلاط فراوان، نتوانسته‌اند نظر صاحب‌نظران را جلب کنند. در نتیجه، این پژوهش ضرورت تصحیحی منقح و جدید بر پایۀ نسخۀ اصیل و کهن ۱۱۹۷۷ را برای ارائۀ متنی دقیق و قابل اعتماد از اشعار ظهیر فاریابی به جامعۀ ادبی، امری ضروری می‌داند. این کار پاسخی است به نیاز مبرم پژوهشگران برای دسترسی به شعری پالوده از یکی از بزرگ‌ترین استادان قصیدۀ فارسی. https://manuscripts.aqr-libjournal.ir/article_240191_2b61cd2c44a381a3c3a63320f9834541.pdf

سازمان کتابخانه ها ، موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی پژوهشنامه مطالعات نسخ خطی 2980-9487 2 2 2024 01 21 Analytical catalogue of unpublished Persian treatises by Jalaloddin Davani فهرست تحلیلی رسایل فارسی غیرچاپی جلال‌الدین دوانی 121 143 240313 10.30481/jms.2025.540845.1081 FA ولی الله شرف گروه زبان و ادبیات فارسی- دانشکده ادبیات و علوم انسانی دکتر علی شریعتی- دانشگاه فردوسی- مشهد- ایران 0009-0009-7423-8349 Journal Article 2025 08 12 The methodical identification of the manuscripts of previous authors is the basis for the scientific correction of their works. Gathering an author's surviving manuscripts and compiling information about them into a personal catalogue is necessary for scholarly editing of the author's whole body of work. The goal of this study is to find manuscripts of Jalaloddin Davani's unpublished treatises, as the majority of his Persian works are treatises that can be discovered in manuscript collections. This will serve as a foundation for the scientific correction of those works. This study presents a report on the unpublished Persian treatises of Davani, based on an extensive review of over a thousand library catalogues in different languages and numerous manuscripts dating from the ninth to the fourteenth centuries A.H. The article employs a comparative method to analyze various catalogues and manuscripts, compiling bibliographic and manuscript information about seven of Davani's unpublished treatises for the first time. Research indicates that there are at least 68 manuscripts of Davani's seven uncorrected treatises worldwide. Of these, 30 manuscripts have already been cataloged in the Union Catalogue of Iran Manuscripts (Fankha). With the addition of 38 newly manuscripts, it is now possible to scientifically correct these treatises using historical, comparative, and critical codicology. This will provide researchers with a revised version of the text. Below are the names of the seven unpublished treatises, along with the number of copies for each:<br>1- Tohfe-ye rowhani (Divine Souvenir): 52 manuscripts;<br>2- Noqush-e kabatin-e nard (Dice Combinations in Backgammon): 6 manuscripts;<br>3- Gowhar-e Iman (The essence of faith): 4 manuscripts;<br>4- Elm va erade-ye elahi (God's knowledge and will): 2 manuscripts;<br>5- Aruz-e manzum (Poetic Prosody): 2 manuscripts;<br>6- Emtena al-hokm ala al-mana al-harfi (Impossibility to Judge about Prepositions): 1 manuscript;<br>7- Jabr va ekhtiyar (Determinism and Authority): 1 manuscript. با دستیابی به دست‌نویس‌های برجای مانده از آثار یک مؤلف و تنظیم و تدوین اطلاعات نسخه‌های خطی تألیفات او در قالب فهرستی شخصی، مقدمات تصحیح روشمند مجموعۀ آثار وی فراهم خواهد گشت. در این راستا، این جستار بر آن است که رهگذر نسخه‌یابی رساله‌های فارسی غیرچاپی جلال‌الدین دوانی، زمینۀ تصحیح علمی آن رسایل را فراهم نماید. در این پژوهش با استفاده از روش مطالعۀ تطبیقی فهرست نسخ خطی دست کم هزار کتابخانه‌ و تصویر چند صد دست‌نویس، نسخه‌های خطی رسایل فارسی غیرچاپی دوانی از سدۀ نهم تا چهاردهم قمری در ایران و جهان شناسایی شده‌اند. در فرایند تحقیق، مواد لازم طی دو مرحله تکمیل کننده گردآوری شده‌اند. در مرحلۀ نخست، کلیۀ داده‌های کتاب‌شناختی و نسخه‌شناختی آثار فارسی دوانی از فهارس‌ نسخ خطی کشور به کشور، شهر به شهر و کتابخانه به کتابخانه استخراج و تنظیم شدند تا مشخصات مجموعۀ آثار خطی او به دست آیند. در مرحلۀ دوم، با مراجعه به تصویر بسیاری از نسخه‌ها اطلاعات نسخه‌شناختی فهارس تکمیل یا تصحیح و با مطالعۀ نسخه‌های گوناگون ابهامات و تناقضات کتاب‌شناختی آثار رفع شدند. نتایج این نسخه‌جویی نشان می‌دهد دست کم ۶۸ دست‌نویس از هفت رسالۀ فارسی غیرچاپی دوانی در جهان وجود دارد. اگرچه پیش از این ۳۰ نسخه از ۶۸ نسخۀ دستیاب شده، در فهرستگان نسخه‌های خطی ایران (فنخا) نیز معرفی گشته‌‌‌اند، اینک با شناسایی ۳۸ نسخۀ جدید، می‌توان تصحیح علمی رسایل دوانی را بر مبنای نسخه‌شناسی تاریخی، تطبیقی و انتقادی بر عهده گرفت تا متنی ویراسته‌ در اختیار پژوهشگران قرار گیرد. https://manuscripts.aqr-libjournal.ir/article_240313_7a7b62654795bf75742b46c4a57b9f7b.pdf

سازمان کتابخانه ها ، موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی پژوهشنامه مطالعات نسخ خطی 2980-9487 2 2 2024 01 21 Studying the codicology and bibliographic characteristics of manuscripts with Bayaz structure بررسی مشخصات نسخه شناسی و کتابشناسی نسخه های خطی با ساختار بیاض 145 163 240311 10.30481/jms.2025.540278.1080 FA حبیب الله عظیمی دانشیار، کتابخانه ملی ایران، تهران، ایران. 0000-0002-7861-2061 ساجده سالمی دانش آموخته ارشد بنیاد ایرانشناسی دانشگاه شهید بهشتی تهران 0009-0001-7644-595X Journal Article 2024 11 08 Purpose: investigate the elements of codicology and bibliography of undated manuscripts and also to investigate the most frequent content-related elements in the structure of undated manuscripts under research. <br>Methodology and Research Procedure: The method of this research is a descriptive-survey with qualitative content analysis. The subject area of this research is the manuscripts investigated with the structure of undated Bayaz and their geographical scope, available in the National Library of Iran. Our sampling method is a census and our data collection tool is a checklist.<br>Findings: Among 27 undated Bayazes, most are without the name of the author, date and period of composition. Also, most of their subject and content include prayers. Also, all of these Bayazes lack a scribe, place of writing, and as their name suggests, they also lack a date of writing. These Bayazes are mostly covered with tīmāj leather and without decoration. <br>Originality: Most of the Bayazes either are in the form of various materials collected from several sources or are merely writings. And they were mainly in the form of booklets that accompanied the person on a journey, abundance, cheapness and availability compared to other leather covers, and due to the lack of much important content in most of the Bayazes, the decorations was of no importance in it. And Foreign paper was also more used due to its availability. Also, the use of Naskh and Nastaliq scripts in Bayazes was more common due to the special position of these scripts in most periods.<br>So far, no research has been conducted on the topics and elements of manuscripts, and specifically on the structure of the Bayaz, based on the manuscripts available in a specific library. T. Also, conducting this research will be useful for researchers in the field of manuscripts and catalogers. بررسی عناصر نسخه شناسی و کتابشناسی بیاض‌های بدون تاریخ و نیز بررسی بیشترین فراوانی مربوط به محتوا ، در ساختار بیاض مورد تحقیق می باشد. <br>روش‌ : روش این پژوهش، پیمایشی – توصیفی با تحلیل کیفی محتواست. وگستره ی موضوعی این پژوهش، نسخه های خطی بررسی ‎های بدون تاریخ و قلمرو جغرافیایی آن نسخه های موجود در کتابخانۀ ملی ایران است . روش نمونه گیری ما به شیوه سر شماری و ابزار گردآوری اطلاعات ، سیاهه وارسی ( چک لیست ) است. <br>یافته ها : از بین تعداد 27 عدد بیاض‌های بدون تاریخ، اکثراً بدون نام مؤلف، تاریخ و دورۀ تألیف هستند. همچنین غالب موضوع و محتوای آن‌ها شامل ادعیه است. در هیچکدام از این بیاض‌ها، نام کاتب و محل کتابت ذکر نشده است و همان طور که از نامشان پیداست، بدون تاریخ کتابت می باشند. <br>نتیجه گیری: غالب بیاض‌ها به صورت مطالب مختلف گردآوری شده از چند منبع یا صرفاً کتابت هستند .در لابلای برخی از اوراق بیاض‌ها، رساله های کمیاب یا مطالب و اشعار نغز و بسیار ارزشمند وجود دارد که در کتابهای دیگر یافته نمی‌شود . بیاض‌ها عمدتًا به صورت کتابچه‌هایی همراه شخص در سفر بوده‎اند و استفاده از جلد تیماج به دلیل انعطاف پذیری، فراوانی، ارزانی و در دسترس بودن نسبت به سایر جلد‎های چرمی بیشتر مورد استفاده قرارمی‎گرفته و به دلیل نبود محتوای چندان مهم در اکثر بیاض‌ها، بحث تزئینات در آنها مطرح نبوده است. استفاده از کاغذ فرنگی به علت در دسترس بودن این نوع کاغذ بیشتر مورد استفاده قرار گرفته است. https://manuscripts.aqr-libjournal.ir/article_240311_925867c65e6b388e810112cd3362bb5c.pdf

سازمان کتابخانه ها ، موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی پژوهشنامه مطالعات نسخ خطی 2980-9487 2 2 2024 01 21 New discoveries from the mystical, literary, and artistic life of Abdolrahim Khalvati نویافته هایی از حیات عرفانی، ادبی و هنری عبدالرحیم خلوتی 165 185 240323 10.30481/jms.2025.553142.1085 FA رمضانعلی ایزانلو عضو هیئت علمی بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی ومدیر گروه مطالعات تطبیقی اسلام و ادیان پژوهشکدۀ بین المللی امام رضا)ع( جامعة المصطفی العالمیة خراسان علی‌اشرف امامی دانشیار گروه ادیان و عرفان تطبیقی دانشگاه فردوسی مشهد Journal Article 2025 10 13 Abdolrahim Khalwati (died 859 AH - Tabriz) is considered one of the prominent but unknown mystics, poets and calligraphers of the 9th century AH. Unknown because no comprehensive and detailed work has been done on his biography, works and mystical, literary and artistic personality. Although a brief reference to this personality has been made in the midst of some ancient sources. Therefore, this article attempts to bring this unknown mystic out of obscurity and, by examining primary sources, manuscript indexes, online manuscript databases and studying and browsing the handwritten works of Abdolrahim Khalwati, while identifying newly discovered sources and sources, it has revealed untold facts about the life, mystical, literary and artistic works and thoughts of this commentator of the school of Ibn Arabi for the readers. The main claim of the article is to present up-to-date, comprehensive and accurate information about this influential figure by examining newer and newly discovered sources, and to add a few pages to the findings of the past, shed light on some obscure points and correct some assumptions. Abdul Rahim Khalwati's influence on the thoughts of Ibn Arabi and the Hurufiya, Shiite tendencies, identification of calligraphy works and delineation of his literary and artistic position are among these innovations. In this article, the newly discovered sources and references are first introduced, and then the newly discovered data and information from these sources are presented as the results and achievements of this article in the three areas of mysticism, poetry and calligraphy. عبدالرحیم خلوتی(متوفی 859 ق- تبریز)، از عرفا، شعرا و خوشنویسان برجسته اما گمنام قرن نهم هجری به شمار می‌رود. از آن روی گمنام که درباره زندگی‌نامه، آثار و شخصیت عرفانی، ادبی و هنری ایشان تا کنون کار جامع و مفصلی انجام نشده است. هر چند جسته و گریخته در لابلای برخی از منابع کهن، اشاره‌ای گذرا به این شخصیت شده است. از این رو در این نوشتار سعی و جهد بر این است که این عارف ناشناخته را از خلوت به جلوت آوریم و با بررسی منابع دست اول ، فهارس نسخ خطی، پایگاه‌های برخط نسخه‌شناسی و مطالعه و تورق آثار خطی عبدالرحیم خلوتی، ضمن شناسایی منابع و ماخذ نویافته، ناگفته‌های از زندگی، آثار و اندیشه‌های عرفانی، ادبی و هنری این شارح مکتب ابن عربی برای خوانندگان باز گو کرد. ادعای اصلی مقاله این است که با بررسی منابع تازه‌تر ونویافته، اطلاعات به‌روز، جامع‌ و دقیق از این شخصیت تاثیرگذار عرضه کند و چند برگی بر یافته‌های گذشتگان بیفزاید و پرتوی بر برخی نکات مبهم و اصلاح برخی از پندارها بپردازد. تاثیر پذیری عبدالرحیم خلوتی از اندیشه های ابن عربی و حروفیه، تمایلات شیعی، شناسایی آثار خطی و ترسیم جایگاه ادبی و هنری او از جمله این نوآوری‌ها می‌باشد. در این مقاله نخست به معرفی منابع و مآخذ تازه یافته پرداخته می‌شود و سپس داده‌ها و اطلاعات نویافته از این منابع به عنوان نتایج و دستاوردهای این نوشتار در سه عرصه عرفان، شعر و خوشنویسی آمده است. https://manuscripts.aqr-libjournal.ir/article_240323_40f61832541d7e2a357fe4422f0db57d.pdf

سازمان کتابخانه ها ، موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی پژوهشنامه مطالعات نسخ خطی 2980-9487 2 2 2024 01 21 the Manuscript Studies of the Quran Attributed to Imam Reza (AS) in the Astan Quds Razavi Library نسخه‌شناسی مصحف منسوب به امام رضا(علیه السلام) در کتابخانه آستان قدس رضوی 187 200 240309 10.30481/jms.2025.534522.1078 FA وحید توسلی کارشناسی ارشد ایرانشناسی، کارشناس پژوهش سازمان کتابخانه ها، موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، مشهد، ایران 0009-0002-7035-7374 Journal Article 2025 07 14 Qur’anic manuscripts are among the most treasured written artifacts of the Islamic world, having always held a place of great reverence within the traditions of recitation and calligraphy, where they drew the dedicated attention of scholars and artists alike. One of the most distinguished examples is the Qur’an manuscript registered under numbers 1586 and 1/1586 in the Library of Astan Quds Razavi, which is traditionally attributed to Imam ʿAlī ibn Mūsā al-Riḍā (peace be upon him). However, due to repeated restorations, the rearrangement of folios, and alterations resulting from later rebindings, the manuscript’s original structure has been significantly modified, rendering the precise identification of its codicological features a challenging task. This applied research, employing a descriptive–analytical approach, undertakes a meticulous examination of the structure and codicological evidence of the aforementioned Qur’an. It seeks to address the central question of whether this manuscript was penned by the blessed hand of Imam al-Riḍā (peace be upon him) himself, or whether it was produced during his lifetime. The findings indicate that the manuscript was written in the late second century AH. Based on the codicological evidence, a definitive attribution of the calligraphy directly to Imam al-Riḍā (peace be upon him) cannot be conclusively established. Nevertheless, the contemporaneity of the manuscript’s production with the Imam’s lifetime, along with numerous traditions concerning his distinguished role in Qur’anic exegesis and scholarship, render such an attribution plausible within the broader historical context of Qur’ans ascribed to the infallible Imams (peace be upon them). Consequently, it may be concluded that the transmission of numerous Qur’anic sayings and teachings from Imam al-Riḍā (peace be upon him) contributed to the formation of this traditional attribution. مصاحف قرآنی از نفایس مکتوب جهان اسلام به‌شمار می‌آیند و همواره در سنت قرائت و کتابت، محل اهتمام عالمان و هنرمندان مسلمان بوده‌اند. یکی از برجسته‌ترین این آثار، مصحف شمارة ثبت 1586 و1586/1 کتابخانه آستان قدس رضوی است که کتابت آن به امام علی بن موسی‌الرضا (علیه‌السلام) منسوب است. با این‌حال، به‌سبب مرمت‌های مکرر، جابه‌جایی اوراق و تحولات ناشی از صحافی‌های متأخر، ساختار اصیل نسخه دستخوش تغییر شده و بازشناسی دقیق ویژگی‌های آن را با دشواری‌هایی همراه ساخته است. این پژوهش کاربردی با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی، به تحلیل دقیق ساختار و شواهد نسخه‌شناختی مصحف یادشده می‌پردازد و در پی پاسخ به این پرسش اصلی است که آیا کتابت این مصحف به‌دست مبارک امام رضا(علیه‌السلام) انجام گرفته، یا محصول دوره حیات ایشان است؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مصحف در اواخر قرن دوم هجری قمری کتابت شده است. بر پایه شواهد نسخه‌شناسی، انتساب مستقیم کتابت به شخص امام رضا (علیه‌السلام) با قطعیت قابل اثبات نیست؛ با این همه، هم‌زمانی تاریخ کتابت با دوران حیات آن حضرت و وجود روایات متعدد درباره جایگاه تفسیری و قرآنی ایشان، این انتساب را در چارچوب سنت تاریخی کتابت مصاحف منسوب به ائمه اطهار (علیهم‌السلام) توجیه‌پذیر می‌سازد. در نتیجه می‌توان گفت که نقل اذکار و احادیث فراوان از امام رضا (علیه‌السلام) در حوزه معارف قرآنی، زمینه‌ی شکل‌گیری انتساب این‌گونه مصاحف را فراهم ساخته است. https://manuscripts.aqr-libjournal.ir/article_240309_415ee2643bb6ab3200e2da5c80866445.pdf

سازمان کتابخانه ها ، موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی پژوهشنامه مطالعات نسخ خطی 2980-9487 2 2 2024 01 21 A Comparative Study of the Spatial Composition and Framing in the Timurid and Safavid Illuminations of the Shiraz School: Manuscripts No. 414 and 136 from the Astan Quds Razavi Library Collection بررسی تطبیقی فضابندی و قاب‌بندی نسخ 414 تیموری و136صفوی از مجموعه کتابخانه آستان قدس رضوی 201 219 240315 10.30481/jms.2025.543580.1082 FA رویا پورذوالفقار کارشناسی ارشد رشته نقاشی ایرانی دانشگاه هنر اسلامی تبریز،ایران 0009-0004-3980-4476 مهدی محمدزاده استاد دانشکده هنر‌های زیبا ، دانشکده هنر صناعی ،دانشگاه آتاتورک ، ترکیه 0000-0003-1521-4469 میلاد رفیعی مربی گروه نقاشی ایرانی، دانشکده هنر های تجسمی ،دانشگاه هنر اسلامی تبریز ، ایران 0000-0001-9189-9012 Journal Article 2025 08 27 Research Objective: This study, considering the importance of page layout and framing in the art of illumination, aims to conduct a comparative examination of these two elements in two different periods of the Shiraz school. In this regard, it seeks to answer the following questions: What are the characteristics of page layout No. 414 from the Timurid period and Manuscript No. 136 from the Safavid manuscripts separately, and what are the similarities, differences, and overall organization of layout and framing in these two Qur’anic manuscripts?<br>Research Method / Approach: The research was conducted using a library-based method and a descriptive-analytical approach, analyzing manuscripts 414 and 136 from the Astan Quds Razavi collection.<br>Findings and Results: The findings indicate that manuscript 414 features a simple and linear layout; the text is centrally arranged in a square, with horizontal inscriptions at the top and bottom and a simple margin. Manuscript 136, in contrast, exhibits a more complex and diverse layout, including shamsas, headpieces, corner pieces, and frontispieces. Both manuscripts employ diverse templates, including scrollwork and geometric frames, tables, and khattāʾi bands. However, the Timurid manuscript emphasizes simplicity and text prominence, whereas the Safavid manuscript demonstrates more elaborate framing and shamsa/headpiece arrangements, highlighting the margins as well. Analysis of text-to-margin proportion shows that manuscript 414 allocates approximately 85% of the space to text and 15% to margins, whereas manuscript 136 maintains an almost equal distribution. These differences reflect the artistic approaches and aesthetic principles of the Timurid and Safavid periods, demonstrating that both manuscripts achieved unique and distinctive illumination using varied forms هدف پژوهش: پژوهش حاضر با توجه به اهمیت فضابندی و قاب‌بندی در هنر تذهیب، به بررسی تطبیقی این دو مؤلفه در دو دوره مکتب شیراز می‌پردازد. در این راستا، پرسش اصلی پژوهش آن است که ویژگی‌های فضابندی و قاب‌بندی در نسخه شماره ۴۱۴ دوره تیموری و نسخه شماره ۱۳۶ دوره صفوی چیست و چه شباهت‌ها و تفاوت‌هایی میان آن‌ها وجود دارد؟ همچنین، الگوی فضایی و ترکیب‌بندی در هر یک از این دو مصحف چگونه بازتاب‌دهنده نگرش زیبایی‌شناختی و فکری دوران خود است؟<br><br>روش / رویکرد پژوهش: این مطالعه به روش کتابخانه‌ای و با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی انجام شده و دو نسخه ۴۱۴ و ۱۳۶ از گنجینه آستان قدس رضوی مورد تحلیل تطبیقی قرار گرفته‌اند.<br><br>یافته‌ها و نتایج: نتایج پژوهش نشان می‌دهد که نسخه ۴۱۴ دارای فضابندی ساده و متقارن است؛ متن در مرکز مربع‌شکل قرار دارد و قاب‌های آن با جداول طلایی و نقوش اسلیمی محدود شده‌اند. در مقابل، نسخه ۱۳۶ دارای ساختاری پیچیده‌تر است که شامل ترنج، سرترنج، لچک و سرلوحه‌های تزئینی متنوع می‌شود. در هر دو نسخه از قاب‌های اسلیمی، کنگره‌ای و بندهای ختایی استفاده شده است، اما تأکید نسخه تیموری بر سادگی و خوانایی متن بوده، در حالی که نسخه صفوی جلوه‌ای پرزینت‌تر و پرجزئیات‌تر دارد. نسبت فضا در نسخه ۴۱۴ حدود ۸۵ درصد برای متن و ۱۵ درصد برای حاشیه است، اما در نسخه ۱۳۶ این نسبت تقریباً متوازن است. تفاوت در ساختار فضایی این دو نسخه، بیانگر تحول ذوق هنری از سادگی تأمل‌برانگیز تیموری به ظرافت و تزئین‌گرایی صفوی است. https://manuscripts.aqr-libjournal.ir/article_240315_3fa5d67be7c8720f9aeaabce40f0cd67.pdf