سازمان کتابخانه ها ، موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی پژوهشنامه مطالعات نسخ خطی 2980-9487 1 2 2023 08 23 Analytical review and introduction of Zij manuscripts in the Astan Quds Razavi library Case study: Zij al-Shastke manuscripts بررسی تحلیلی و پژوهشی در زیج‌های نفیس خطی موجود در گنجینه رضوی، مطالعه موردی: نسخه‌های خطی زیج الشستکه 37 65 178814 10.30481/jms.2023.178814 FA سید محمد رضا فاضل هاشمی کارشناس ارشد، مشاور مرکز نسخ خطی، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، مشهد، ایران. 0000-0003-1241-6233 Journal Article 2022 09 08 Objective: Examining the developments of sciences (exact sciences such as mathematics, astronomy, ‘ilm al-ḥabl (physics, mechanics), and natural sciences such as medicine, botany, and zoology) in the context of history has always been of interest to scientists. In the meantime, one of the important topics of astronomy and its branches is azyāj or the science of zīj (astronomical table), whose topic has been researched and written extensively about and has made the manuscripts of the history of science distinguished. This research is intended to identify and examine the content of the manuscripts of Islamic zījs in the Astan Quds Razavi library, and to analyze and compare the manuscripts of zīj and especially Zīj al-Shastke among other libraries in Iran and the region; and finally, to further clarify the impact of these Muslim scientists on the development and progress of these sciences. Research Method/Approach: This research was conducted with a descriptive and analytical approach and based on library study of the manuscripts titled zīj in general and Zīj al-Shastke in Persian, Arabic and Urdu languages, which were extracted, identified, examined and researched from among the collection of manuscripts on the subject of history of science (mathematics and astronomy, music and medicine) preserved in the library of Astan Quds Razavi. Findings and Conclusions: According to the investigation and research done, out of 80 thousand manuscripts in the treasure of Astan Quds Razavi, 6124 manuscripts are on the subject of history of science (mathematics and astronomy, music and medicine, etc.) and 92 of them are under the general title of zīj. Of the 80,000 manuscripts in the Astan Quds Razavi treasure, there are 6124 manuscripts on the subject of the history of science (mathematics and astronomy, music and medicine, etc.). Through a study and comparison, it was clarified that the collection of ancient and exquisite manuscripts titled zīj in the Astan Quds Razavi libraries amounts to 92 copies; that is to say approximately 37% of all Iranian manuscripts are in the Astan Quds libraries. Also, out of the 18 manuscripts of zīj-i hurmuzĪ (Zīj al-Shastke) available in Iran, 11 of them are preserved in the libraries of Astan Quds. Out of these 11 Astan Quds copies (61% of the total), 5 copies of are of complete work and with two astronomical tables about congregation and welcoming the moon and the sun and seeing the crescent moon in Astan Quds, and the rest of the library copies are abridged and shortened versions of this work and are without astronomical tables. In the incomplete copies, the author's name is mistakenly recorded as Ḥasan bin Mūsā Hiravī and Mehri instead of Husayn bin Mūsā Hurmuzī; and it was clarified among the identified copies that a significant percentage of the exquisite and old copies with the title of zīj, including the oldest Zīj al-Shastke, with the transcribing date of 581 AH/1185 CE, are preserved in the library of Astan Quds Razavi. هدف: بررسی تحولات علوم (علوم دقیق مانند: ریاضیات، هیئت و نجوم، علم الحبل «فیزیک، مکانیک» و علوم طبیعی مانند: پزشکی، گیاه‌شناسی و جانورشناسی) در بستر‌‌ تاریخ همواره مورد توجه دانشمندان بوده است. در این میان یکی از موضوعات حائز اهمیت علم‌‌ نجوم و هیئت و فروع آن ازیاج یا دانش زیج هاست که تحقیقات و تألیفات فراوانی در این موضوع شده و نسخه‌های تاریخ‌‌ علم را شاخص ساخته است. هدف این پژوهش شناسایی و بررسی محتوایی نسخه‌های خطی زیج‌های اسلامی‌ در کتابخانه‌ آستان قدس رضوی و بررسی تحلیلی و مقایسه نسخه‌های زیج و خصوصاً زیج الشستکه در میان‌‌ دیگر کتابخانه‌های ایران و منطقه است و نهایتاً تأثیر دانشمندان مسلمان را در تکامل و پیشرفت این علوم روشن‌تر می‌نماید. روش‌/ رویکرد پژوهش: این پژوهش با رویکرد توصیفی و تحلیلی و بر مبنای مطالعه‌ کتابخانه‌ای نسخه‌های خطی با عنوان زیج به طور کلی و زیج الشستکه و به زبان‌های فارسی، عربی و اردو را از مجموعه‌ نسخه‌های با موضوع‌‌ تاریخ‌‌ علم (ریاضی و نجوم، موسیقی و پزشکی) موجود در کتابخانه‌ آستان قدس رضوی استخراج شد و مورد شناسایی، بررسی و پژوهش قرار گرفت. یافته‌‌ها و نتایج: از 80 هزار نسخه خطی موجود در گنجینه‌ آستان قدس رضوی، تعداد 6124 نسخه با موضوع‌‌ تاریخ علم (ریاضی و نجوم، موسیقی و پزشکی و...) است که با بررسی و مقایسه به عمل آمده مجموعه‌ نسخه‌های کهن و نفیس با عنوان زیج در کتابخانه‌های آستان قدس رضوی به 92 نسخه می‌رسد؛ یعنی تقریباً 37 درصد از کل نسخه‌های ایران در کتابخانه‌های آستان قدس است و همچنین از تعداد 18 نسخه خطی زیج هرمزی (زیج الشستکه) موجود در ایران، تعداد 11 نسخه‌ آن در کتابخانه‌های آستان قدس وجود دارد. از این 11 نسخه‌ آستان قدس (61 درصد از کل) تعداد 5 نسخه اثر کامل‌‌ آن و با دو جدول نجومی‌ در باب اجتماع و استقبال‌‌ ماه و خورشید و رؤیت‌‌ هلال‌‌ ماه در آستان قدس است و بقیه‌ نسخه‌های کتابخانه‌‌ها خلاصه و کوتاه شده‌ این اثر بوده و بدون جداول نجومی‌ هستند. نام مؤلف در نسخه‌های ناقص اشتباهاً به جای حسین بن موسی هرمزی، حسن بن موسی هروی و مهری آمده است و در میان نسخه‌های شناسایی شده، مشخص گردید که درصد قابل توجهی از نسخه‌های نفیس و قدیمی‌ با عنوان زیج، از جمله قدیمی‌ترین زیج الشستکه با تاریخ‌‌ کتابت‌‌ 581 قمری در کتابخانه‌ آستان قدس رضوی است.

https://manuscripts.aqr-libjournal.ir/article_178814_9442acfd68cec9726b4de139ddc7deb5.pdf